v\:* {behavior:url(#default#VML);} o\:* {behavior:url(#default#VML);} w\:* {behavior:url(#default#VML);} .shape {behavior:url(#default#VML);}   مديريت و برنامه‌ريزي احياء ناحيه تاريخي شهر يزد   مهندس حسين كلانتري خليل‌آباد [1] دكتر احمد پوراحمد [2]   1.  مقدمه ناحيه تاريخي شهرها ميراث ارزشمند معماري و كالبدي بجا مانده از گذشتگان ماست كه در طول زمان در هويت بخشي به حيات شهري همواره نقش بارزي ايفاد نموده ‌است. اين بخش از شهر تجلي‌گاه ابعاد فرهنگي، اقتصادي و اجتماعي مردماني است كه در دوره‌هاي تاريخي در اين بخش از شهر روزگار سپري كرده و هويت فرهنگي آن را به ثبت رسانده‌اند. چنانچه ناحيه تاريخي شهرها را شناسنامه واقعي آنها بناميم سخن گزافي نگفته‌ايم. بنابراين حفظ، احياء و باززنده‌سازي آنها و انطباق آن با كليت سيستم شهري از جمله ضرورت‌هايي است كه مي‌تواند حيات ناحيه تاريخي را همگام با شهر پيش برد. امروزه الگوي رايج برنامه‌‌ريزي احياء و مرمت ناحيه تاريخي شهرها، برنامه‌ريزي سيستمي و هم جانبه است كه در يك فرآيند به هم پيوسته و منسجم مسائل اقتصادي، اجتماعي، فرهنگي، جمعيتي و كالبدي را با هم و براي هم مي‌بيند و تلاش مي‌كند كه ضمن تحليل ويژگي‌ها و اثرات آن بر يكديگر، پيوندي ميان آنها برقرار كرده و در نهايت برنامه‌اي جامع و يكپارچه جهت برنامه‌ريزي مرمت ناحيه تاريخي شهرها ارائه نمايد. تجربه نشان داده است كه برنامه‌هاي تك بعدي و يك جانبه ضمن اين كه مشكلات را بر طرف نكرده بلكه اخلالي جدي در سيستم حيات شهري ناحيه تاريخي به دنبال داشته است. بنابراين توجه به جوانب مختلف موضوع و برنامه‌ريزي منسجم و جامع براساس مولفه‌هاي اقتصادي، اجتماعي، فرهنگي، مديريتي و ... تضمين كننده ساير برنامه‌ها مي‌باشد. در اين بين نقش و اثرات مديريت شهري در برنامه‌ريزي ناحيه تاريخي شهرها بسيار تعيين كننده است. به طوري كه اجرا و پيشبرد هر نوع برنامه از پيش تعيين شده، نظارت، حفظ و نگهداري از آنها با اهرم مديريت شهري تحقق پيدا مي‌كند. به لحاظ ويژگي‌هاي خاص ناحيه تاريخي شهر يزد، مديريت شهري آن نيز شرايط و الزامات خاص خود را مي‌طلبد كه تفاوت‌هاي اساسي با ساير مناطق شهري دارد. در اين مقاله ضمن معرفي و شناسايي مسائل و مشكلات مديريت شهري ناحيه تاريخي شهر يزد، نقش و اثرات آن در برنامه‌ريزي مرمت مورد تحليل قرار گرفته و برنامه راهبردي ارائه مي‌گردد.   2.  طرح مسأله ناحيه تاريخي شهر يزد يكي از يادگارهاي مهم معماري سنتي كشورمان محسوب مي‌شود و از ارزش‌هاي منحصر به فرد تاريخي و فرهنگي برخوردار است. اين قسمت از شهر يزد در روند پيدايش و تكوين تاريخي خود، شرايط و وضعيت‌هاي خاص فرهنگي، سياسي و اقتصادي را تجربه كرده و نشانه‌هايي از هويت فرهنگي دوران و مقاطع تاريخي رادر دل خود پذيرا گشته است. با توجه به قدمت طولاني ناحيه تاريخي شهر يزد و سير تحول آن در دوره‌هاي مختلف، آثار به جا مانده آئينه‌اي از هويت تاريخي گذشته است كه حفظ و نگهداري اين ميراث ارزشمند فرهنگي، نيازمند شناخت اجزاء و عناصر تأثيرگذار آن مي‌باشد. نوع و شدت تأثيرگذاري عوامل مختلف در دوره‌هاي گذشته نيز متفاوت از يكديگر بوده است. دگرگوني‌هاي صورت گرفته در دوره اخير در نظام‌هاي اقتصادي و اجتماعي، فرهنگي و سياسي، وضعيت خاصي را خلق كرده و در نتيجه حيات ناحيه تاريخي شهر با چالشي جدي مواجه گشته است. در واقع نوعي تقابل بين سنت و الگوهاي  جديد زندگي پيش آمده است و به دليل تفاوت ماهوي ناحيه تاريخي بانواحي جديد و تازه شكل گرفته شهر يك گسست اجتماعي و اقتصادي و كالبدي رادر كليت شهر يزد مي‌توان مشاهده نمود. در مقياسي وسيعتر نيز مي‌توان گفت شهر يزد از نظر تاريخي، موقعيت جغرافيايي، اجتماعي، اقتصادي وظايف مهمي را در سطح ملي به عهده دارد، موقعيت مكاني اين شهر با به همراه داشتن نقش‌هاي فوق‌الذكر، سبب شده كه چند شريان مهم ارتباطي كشور از اين شهر بگذرند و خصوصيات كالبدي، اجتماعي و اقتصادي آن را تحت تأثير قرار دهند. روند توسعه و گسترش فعاليت‌ها در اين شهر همواره گسترش و توسعه كالبدي و افزايش جمعيت آنرا به دنبال داشته است. بي‌شك ناحيه تاريخي شهر يزد نيز از اين تغيير و تحولات تأثير پذيرفته و به دليل فرسودگي بافت، گروه‌هاي اجتماعي ساكن در آن، فقدان برنامه‌هاي راهبردي متوازن و يكپارچه، كمبود خدمات و امكانات، معابر كم عرض و ساير مسائل و مشكلات، در مقايسه با ساير نواحي شهر يزد آسيب‌پذيرتر بوده است. اين ناحيه، از يك سو به دليل بافت ارگانيك، و تثبيت زير ساخت‌هاي شهري خود و از سوي ديگر سرعت تحولات در بخش‌هاي ديگر شهر نتوانسته است خود را با تحولات نوين شهري منطبق سازد. ساير مسائل اقتصادي، فرهنگي، اجتماعي به ويژه شيوه مديريت و برنامه‌هاي ارائه شده از سوي دستگاه‌هاي ذيربط نيز بر مشكلات آن افزوده است. در نتيجه امروزه ناحيه تاريخي شهر يزد با مشكلات عديده‌اي در ابعاد، مديريتي، اقتصادي، اجتماعي، كالبدي، تأسيسات و تجهيزات شهري و ساير خدمات و امكانات شهري رو به روست. مسئله مديريت، احياء و مرمت ناحيه تاريخي شهر يزد از جمله مسائل و مشكلاتي است كه برنامه‌هاي ارائه شده و نظام مديريت شهري آن نتوانسته است به صورت منسجم، نتايج مورد انتظار را داشته باشد. سازمان‌ها و مراكز ذيربط و دخيل در اين قسمت از شهر نيز هر يك براساس وظايف و دغدغه‌هاي خود مسئوليتي واحد بر عهده دارند و برنامه‌هايي را تا به حال به اجرا گذاشته‌اند همه اين برنامه‌ها اجزايي از يك كل هستند كه زماني مي‌توانند در يك سيستم كارآمد خود را نشان دهند كه يك مرجع واحد بتوانند آنها را در كنار هم قرار داده و طرح كلي را ارائه نمايد.   3.  تجارب مداخله در بافت تاريخي شهرها به مفهوم امروزي آن به اواخر قرن نوزدهم و قرن حاضر به ويژه پس از جنگ جهاني دوم بر مي‌گردد. فرايند صنعتي شدن در غرب كه موجب رشد سريع شهر نشيني و ازدحام جمعيت در شهرها گرديده به تدريج شرايط زندگي را دشوار ساخت. ظهور اتومبيل و استفاده گسترده از آن سبب شد كه به تدريج گروه‌هاي مرفه و متوسط اجتماعي از سكونت در محله‌هاي شلوغ و پر ازدحام قسمت داخل شهر دست بشويند و به حومه‌هاي خلوت و خوش آب و هوا روي آورند و در مقابل گروه‌هاي اجتماعي كم درآمد جايگزين آنها شوند. مهاجرت گروه‌هاي اجتماعي با درآمد بالا و متوسط قسمت‌هاي مركزي به حومه و جايگزيني آنها با گروه‌هاي كم درآمد شهري در حقيقت زمينه مداخله، مديريت و برنامه‌ريزي احياء ناحيه تاريخي شهرها را فراهم ساخت. اقدامات اوليه در اين زمينه را بايد در كوشش‌هاي كشورهاي اروپايي جستجو نمود. ”اين تجارب با كارهاي هوسمان در پاريس و نوشته‌هاي راسكين و موريس در انگلستان و اقدامات بست در اتريش آغاز شد“ (حبيبي، سيدمحسن، مقصودي، مليحه. سال 1381، صفحه 71) جنبش احياء و مرمت شهري به ويژه در مراكز شهري جهان سوم به دليل عقب ماندگي زماني و توسعه نيافتگي و ساختار چندگانه حاصل از نفوذ استعمار و تلاطم ناشي از دوران گذار از فرهنگ سنتي به فرهنگ صنعتي هويت مشخصي را كه مبتني برفلسفه و الگوهاي معيني باشد آشكار نمي‌كند (كلانتري خليل‌آباد، حسين، سال 1378، صفحه 36) تعدد رويه‌ها و مقطعي بودن آنها و تأثيرپذيري استراتژي‌ها از سياست روز بدون پشتوانه فلسفي و تئوريكي، تنگنايي است كه در حال حاضر كشورهاي جهان سوم با آن مواجه هستند. در ايران تجارب مديريت و برنامه‌ريزي احياء ناحيه تاريخي شهرها به فاصله زماني 1300 تاكنون برمي‌گردد. كه در طي اين سالها داراي فراز و نشيب‌هايي است. در دهة 1350 با برگزاري سمينارها و ارائه كتب و مقالات علمي نقش و اهميت ناحيه تاريخي شهرها بيشتر شد. با پيروزي انقلاب تلاش‌هاي علمي در اين زمينه سست گرديد، تا اينكه از سال 1364 به بعد با اجراي طرح‌هاي تحقيقاتي، چاپ كتب و مقالات علمي، برگزاري سمينارها و ... فعاليت‌ها در اين زمينه سرعت گرفت. (حائري، محمدرضا، سال 1368 صفحه 27) دفتر بهسازي و بازسازي بافت فرسوده شهري در وزارت مسكن و شهرسازي تأسيس گرديد. در برنامه دوم توسعه اقتصادي ـ اجتماعي و فرهنگي جمهوري اسلامي در بخش عمران شهري فصلي با عنوان ”تهيه و اجراي طرح‌هاي نوسازي و بهسازي براي چهار هزار هكتار بافت مسئله‌دار شهري“ اختصاص يافت (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور، سال 1372، صفحه 2) و تشكيلات جديدي در وزارت مسكن و شهرسازي با عنوان شركت مسكن سازان با شعباتي در مراكز استان‌ها براي مديريت و برنامه‌ريزي احياء و مرمت ناحيه تاريخي شهرها ايجاد شد و طرح‌هاي مختلفي در بافت قديم شهرهاي كشور اجرا گرديد.   4.  معرفي ناحيه تاريخي شهر يزد در دشت وسيع يزد ـ اردكان، محصور در بين ارتفاعات منفرد مركزي ”خرانق“ در شرق و شمال شرق ”شيركوه“ در غرب و جنوب غربي و كوير سياه كوه ”بخشي از كوير مركزي“ در شمال قرار دارد. اين شهر داراي 87 كيلومتر مربع مساحت است و ارتفاع متوسط آن از سطح دريا 1230 متر مي‌باشد. (قباديان، عطاءا...، سال 1364، صفحه 31) تعداد جمعيت شهر يزد در سال 1355 برابر 135925 نفر بوده كه با نرخ رشد 4/5 درصد، در سال 1365 به 230483 نفر و با نرخ رشد 6/3 درصد، در سال 1370 به 275298 نفر و با نرخ رشد 5/3 درصد، در سال 1375 به 326776 نفر رسيده است. سهم جمعيت شهر يزد از كل جمعيت شهري شهرستان در سال 1375 برابر 2/87 درصد بوده است. اين ساختار حاكي از غلبه نقش شهر يزد در تشكيل جمعيت شهري شهرستان است. (مركز آمار ايران، سال1355، 1365 و 1375) ناحيه تاريخي شهر يزد، شامل اصلي‌ترين محلات قديمي حد فاصل خيابان دهم فروردين و شهيد رجايي در جنوب، بلوار دولت آباد و شهيد سعيدي در غرب، بلوار بسيج و دهه فجر در شرق و خيابان فهادان، ده متري بعثت و كوچه سراج در شمال است كه براساس توافق بين دفتر بهسازي بافت قديم، دفتر طرح‌ريزي شهري وزارت مسكن و شهرسازي و سازمان مسكن و شهرسازي استان يزد به علت ارزش‌هاي فرهنگي و هويتي خاص، ناحيه تاريخي نام گرفته و شهرداري ناحيه تاريخي و ميراث فرهنگي در آن محدودة فعاليت دارند.   5.  روند شكل‌گيري و تكوين ناحيه تاريخي شكل اوليه شهر يزد به دليل موقعيت استقرار آن و ضرورت‌هاي تدافعي به صورت قلعه‌اي بوده كه بعدها به تدريج در حاشيه جنوبي قلعه (ربض)، نواحي مسكوني (شارستان) رشد پيدا كرده است. سير تحول و رشد ناحية تاريخي از نظر زماني به هفت دوره تقسيم مي‌شود.   دوره اول: پيش از اسلام گسترش يزد در دوره پيش از اسلام فقط محدود به ناحية تاريخي نيست بلكه كانون‌هاي عمده زيستي در مسير ري ـ كرمان شكل گرفته و يزد نقش مرزباني مجتمع‌هاي زيستي را ايفاد نموده است (كاتب، احمد. سال 1335 ـ صفحه 4) در دوره هخامنشي يزد داراي راه‌هاي معتبر و مؤسسات راهداري و مراكز پستي و چاپاري بوده و نقش بازرگاني‌گذري را داشته است. (بارتولد،سال 1332، صفحه 185) در دوره ساساني ناحيه تاريخي شهر يزد به تدريج رشد و گسترش يافت و به تصرف مسلمانان در آمد. گسترش ناحيه تاريخي در اين دوره فقط شامل محدوده‌اي مي‌شود كه امروزه فهادان نام دارد.   دوره دوم: آل كاكويه اين دوره از نيمه دوم قرن اول هجري شروع مي‌شود كه گروهي از قبائل عرب در محله فهادان كوي عرب‌ها مستقر شدند. در قرن چهارم گروهي از علويان به يزد آمدند و در محله فهادان (كوي حسينيان) سكني گزيدند، در سال 443 ه‍..‌ق حكام آل كاكويه تا اطراف هسته اوليه شهر يزد را توسعه دادند. علاء‌الدوله كاكويي و حكام پس از وي خندق، برج و بارويي دور شهر كشيدند و چهار دوازده با درب‌هاي آهنين به نام‌هاي مهريجرد، مالمير، شاهي و كوشكنو ايجاد گرديد. (جعفري، جعفربن محمدبن حسن. سال 1337، صفحه 37)   دوره سوم: اتابكان در اين دوره راسته اصلي شرقي ـ غربي شهر (گذر يوزداران) در محدوده ساخت و ساز شده قرار گرفته و به تدريج مجموعه‌ها و عناصر شهري در اطراف آن شكل گرفته است. در دوره حكم‌راني آل مظفر در قرن هشتم هجري، محلاتي در بيرون شهر (سمت شرق) ساخته شد. ”عملكردهاي اصلي مذهبي (مسجد، حسينيه و مقبره)، فرهنگي (مدرسه)، خدماتي (حمام، آب‌انبار، كاروان‌سرا) و تجاري (بازارچه) در اين دوره شكل گرفته است. (توسلي، محمود. سال 1360، صفحه 23 و 22) دوره چهارم: گوركانيان در اين دوره شهر يزد به سمت جنوب توسعه يافت و مراكز جديدي كه شامل مسجد جامع، مدرسه، حمام، بازار، آب‌انبار، بقعه سيدركن‌الدين و ميدان وقت و ساعت و يك مجموعه حكومتي نيز در حاشيه شرقي شهر مي‌شود، در اين دوره شكل گرفت. در طي روند رشد شهر، مصلاي يزد، مسجد ريگ و مجموعه ميدان امير چخماق در نزديكي دروازه مهريجرد بوده‌اند كه خود زمينه‌ساز شكل‌گيري و رشد مركز شهر در دوره‌هاي بعدي مي‌شد. (كاتب، احمد. سال 1335، صفحه 121 و 122)   دوره پنجم: صفويه در اين دوره مجموعه‌اي كه شاه طهماسب نام دارد (شامل تكيه، مسجد، مدرسه و بازار) و راسته بازار تجاري بين دو ميدان اصلي (امير چخماق و شاه طهماسب) شكل گرفت.   دوره ششم: زنديه و قاجاريه در دوره زنديه شهر به سمت جنوب و جنوب شرقي توسعه يافت و مجموعه‌اي مركب از بازارخان، مدرسه‌خان، قيصريه و ميدان خان در مجاورت عناصر موجود و مهم قبلي شكل گرفت. در دورة قاجار نيز فضاهاي تجاري متعدد، مجموعه وكيل، مجموعه سادات، سراهاي پنجعلي و ... و بناهاي مذهبي در پيرامون و بينابين عناصر قبلي به تدريج احداث گرديد.   دوره هفتم: پهلوي تا زمان معاصر در اين دوره بواسطة احداث خيابان‌هاي جديد به ويژه خيابان قيام در ناحيه تاريخي گسستگي ايجاد شده است استقرار عملكردهاي عمومي شهر از نظام مشخصي پيروي نكرده و ادارات دولتي و مراكز درماني و آموزشي و اماكن مذهبي و .... به طور عمده در حواشي خيابان‌هاي جديدالاحداث به طور پراكنده در سطح شهر واقع شده‌اند، با رشد شهر در طول دوره سلطنت پهلوي و دگرگوني‌هاي اجتماعي، اقتصادي، كالبدي و مهاجرت جابه‌جايي در ناحيه تاريخي صورت گرفت و ارزش‌هاي اجتماعي موجود در ناحيه به تدريح به ضعف و حتي نابودي گراييده است و افراد متمكن و صاحبان اصلي محل را ترك نموده و آن را به افراد غريبه سپرده‌اند و به ترتيب محيط مانوس اجتماعي و روابط نزديك همسايگي دچار اختلال شده است. از طرفي ديگر احداث خيابان‌هاي جديد استخوان‌بندي اصلي شهر را دگرگون ساخته و زير محلات به معناي واقعي كه قبل از دوره رضاشاه وجود داشته وجود ندارد. در حال حاضر هفت محله اصلي فهادان، گودال‌مصلي، شش بادگير، گازرگاه، شيخداد، دولت‌آباد و گنبد سبز در اين ناحيه شناسايي شده است. (كلانتري خليل‌آباد، حسين. سال 1378، صفحه 97)   6.  ويژگي‌هاي اقتصادي، اجتماعي و كالبدي ناحيه تاريخي يكي از عناصر مهم تأثيرگذار در مديريت شهري، ويژگي‌هاي اجتماعي و اقتصادي گروه‌هاي انساني ساكن در محدوه شهر است. نحوه تعامل بين اين گروه‌ها از يك سو و تعامل آنها با تصميم‌گيران و مديران شهري از سوي ديگر، ميزان مشاركت آنها در برنامه‌هاي ارائه شده از جمله مسائلي است كه مسير و جريان مديريت شهري راتعيين مي‌كند. براين اساس اجمالاً اهم ويژگي‌هاي اجتماعي، اقتصادي و كالبدي ناحيه تاريخي شهر يزد مورد بررسي قرار مي‌گيرد جهت رعايت ايجاز فقط به نتايج بررسي‌ها و مطالعات اشاره مي‌گردد. جدول شماره 1: ويژگي‌هاي ساختار اجتماعي ناحيه تاريخي در مقايسه با كل شهر يزد براساس آمار سرشماري سال 1375 شاخص مورد بررسي ويژگي‌ها و نتايج ساختار اجتماعي ـ نرخ رشد جمعيت در ناحيه تاريخي برابر 98/0- درصد و در سطوح بالا دست (شهر، شهرستان و استان) برابر 5/3 درصد است. ـ جمعيت جمعيت ساكن در ناحيه تاريخي مسن‌تر از كل شهر يزد مي‌باشد. ـ نسبت جنسي ناحيه تاريخي رو به كاهش و در شهر يزد رو به افزايش است (5/101 در برابر 8/106 نفر) ـ بعد خانوار ناحيه تاريخي برابر 8/3 نفر و شهر يزد 5/4 نفر است. ـ نسبت با سوادي در ناحيه تاريخي برابر با 2/79% و در شهر يزد 5/86 درصد است. ـ از كل  مهاجرين وارد شده به شهر يزد (23623 نفر) فقط 4/2 درصد به ناحيه تاريخي وارد شده‌اند. در حالي كه از كل مهاجرين خارج شده (18176 نفر) تعداد 11803 نفر از ناحيه تاريخي بوده است. ـ برخورداري خانوارهاي ناحيه تاريخي از امكانات و تسهيلات خانوار كمتر از شهر يزد است. ـ سطح سواد سرپرست خانوارها در ناحيه تاريخي كمتر از سطح سواد شهر يزد است.   جدول شماره 2: ويژگي‌هاي ساختار اقتصادي ناحيه تاريخي در مقايسه با كل شهر يزد براساس آمار سرشماري سال 1375 و اطلاعات ميداني سال 1378 شاخص مورد بررسي ويژگي‌ها و نتايج قيمت زمين ـ قيمت زمين درناحيه تاريخي بسيار پايين‌تر از سطح شهر يزد است. همچنين زمين‌هايي كه در خيابان اصلي قرار دارند نسبت به ساير نقاط ارزش بيشتري دارند. ـ ارزش ساختمان متأثر از ارزش زمين و عوامل ديگري مانندنوع بهره‌برداري از ساختمان، كيفيت بنا و عمر ساختمان است ساختار اقتصادي ـ ميزان بيكاري در ناحيه تاريخي به مراتب بيش از متوسط ميزان بيكاري در كل شهر است ـ نسبت جمعيت در سن كار در ناحيه تاريخي بيشتر از شهر يزد مي‌باشد. ـ در ناحيه تاريخي درصد شاغلان در بخش خدمات نسبت به بخش‌هاي كشاورزي و صنعت بيشتر است و نسبت به شهر يزد نيز بالاتر است ـ نرخ رشد شاغلان در ناحيه تاريخي 59/1- و در شهر يزد برابر 2/3 درصد است ـ تعداد شاغلان بخش خصوصي در ناحيه تاريخي 7/66 درصد و در شهر يزد 7/60 درصد مي‌باشد. مسكن و ساختمان ـ تعداد واحدهاي مسكوني ناحيه تاريخي خيلي كمتر از شهر يزد است ـ در نـاحيه تاريخي 6/53 درصد واحدهاي مسكوني از خشت و گل، 6/41 درصد از آجر و آهن، و در حـدود 8/4 درصد نيز از ساير مصالح ساخته شده‌اند 8/48 درصد ابنية ناحيه تاريخي مرمتي، 1/34 درصد نوساز، 5/14 تخريبي و 6/2 درصد با ارزش هستند. تراكم‌ها تراكم نفر در واحد مسكوني شهر يزد 16/4 نفر و در ناحيه تاريخي 1/4نفر است تراكم اتاق در واحد مسكوني شهر يزد برابر 8/4 اتاق و در ناحيه تاريخي 2/4 اتاق است. ـ تراكم نفر در اتاق شهر يزد 15/1 نفر و در ناحيه تاريخي 03/1 نفر است ـ سرانه زمين‌شهري در ناحيه تاريخي 4/130 مترمربع است. ـ متوسط مساحت اتاق در ناحيه تاريخي 1/13متر مي‌باشد. كاربري اراضي ـ حدود 66 درصد كاربري اراضي در ناحيه تاريخي مسكوني، 7/2 درصد آموزشي، 8/12 درصد رفاهي، 7/1 درصد تأسيسات و تجهيزات شهري، 5/14 درصد حمل و نقل و ارتباطات، 05/0 درصد صنعتي و 2/2 درصد فضاي باز مي‌باشد.   مأخذ: كلانتري خليل‌آباد، حسين. سال 1378 7.  ويژگي‌هاي فرهنگي و تاريخي ناحيه تاريخي محدودة مورد مطالعه داراي آثار معماري وابنيه تاريخي با ارزش بجا مانده از گذشته است كه بعضاً نمايانگر اوج هنر ايراني و اسلامي است. نه تنها هر يك از آثار بجا مانده از گذشته به منزله شاخص‌هايي است كه يزد را به عنوان يكي از برجسته‌ترين شهرهاي تاريخي و فرهنگي كشور مطرح مي‌سازد بلكه وجود مجموعه‌هاي كامل در ناحيه تاريخي همگوني را به وجود آورده كه امكان مطالعه يكي از تاريخي‌ترين شهرهاي ايران و جهان را مهيا مي‌سازد. بسياري از آثار با ارزش (بازارچه‌ها، خانه‌ها، حمام‌ها، آب‌انبارها مساجد و تكايا) در محلات هنوز هم بيانگر عظمت يك شهر تاريخي است و همين ويژگي‌ها باعث شده تا سازمان ملل متحد (يونسكو) يزد را در سال 1351 شمسي به عنوان شهر تاريخي جهان معرفي نمايد. فضاهاي با ارزش در محدوده مورد مطالعه شامل مساجد، تكايا، اماكن مقدس، آب‌انبارها، موزه‌ها، مدارس و باغ‌هاست كه به لحاظ قدمت، سيماي ظاهري، ويژگي‌هاي معماري و جذب گردشگر اهميت دارند. تعداد اين آثار در ناحيه تاريخي بيش از 100 مورد مي‌باشد. گذرها و مجراهاي عبوري اين ناحيه نيز يكي ديگر از آثار با ارزش تاريخي هستند كه هنوز هم عناصر شاخص شهر ايراني ـ اسلامي را به نمايش مي‌گذارد. اين مجراهاي با ارزش، شامل گذرهايي بوده كه شبكه اصلي رفت و آمد و ارتباط شهري پياده و باركشي در آنها صورت مي‌گرفته و محلات را به هم پيوند داده است مهم‌ترين گذر با ارزش، گذريوزداران است كه بين مجموعه‌هاي مختلف شهر ارتباط برقرار مي‌كند. مجموعه اين ابنيه با ارزش تاريخي و فرهنگي ناحيه تاريخي شهر يزد كه از ارزش‌هاي منحصر به فردي برخوردار است نگاه ويژه‌اي را از بعد مديريت شهري مي‌طلبد. اين مجموعه همگن، به برنامه‌اي جامع و اهرم‌هاي اجرايي يكپارچه‌اي نيازمند است كه مديريت شهري يزد بايد پاسخي در خور بدان داشته باشد. در ادامه مديريت شهري اين ناحيه كم نظير تاريخي مورد بررسي قرار مي‌گيرد.   8.  بررسي سيستم مديريت شهري ناحيه تاريخي شهر يكي از پيچيده‌ترين و متنوع‌ترين جلوه‌هاي زندگي بشري را در خود دارد به تبع آن نظام مديريت شهري نيز از پيچيدگي‌هائي برخوردار است. (سعيدنيا، احمد سال 1379، صفحه 20 و 21) اين پيچيدگي در ناحيه تاريخي شهرها به مراتب بيشتر است. از يك سو وظايف متعارف مديريت شهري (برنامه‌ريزي، سازماندهي، انگيزش و نظارت) در اين نواحي جريان دارد. از سوي ديگر سازمان‌هاي مختلفي از قبيل ميراث فرهنگي، سازمان‌هاي بين‌المللي نيز حساسيت‌هايي در بعد سازماندهي و نظارت بر آنها دارند. از اين رو مسئله مديريت شهري ناحيه تاريخي شهرها يك موضوع صرفاً محلي و منطقه‌اي نيست بلكه از بعد ملي نيز مي‌توان بدانها نگريست. پيچيدگي ذكر شده در شهرهاي تاريخي كشور به مراتب بيشتر از ساير كشورهاي توسعه يافته مي‌باشد. چرا كه در نظام‌هاي سياسي متمركز، مديريت شهري واحد، يكپارچه و مستقل نيست. (همان مأخذ صفحه 59) و هر سازماني به فراخور رسالت و وظايف خود در قبال ناحيه تاريخي شهرها احساس مسئوليت مي‌كنند. مديريت شهري ناحيه تاريخي شهر يزد، تابعي از سيستم مديريت شهري خود يزد مي‌باشد و از سطوح مختلفي برخوردار است در اينجا، ضمن بررسي عوامل تصميم‌گير، اسناد و ابزار تصميم‌گيري، ويژگي‌هاي سيستم مديريت شهري و اجزا و وظايف آنها بررسي شده و به دنبال آن مسائل و مشكلات مورد تجزيه و تحليل قرار مي‌گيرد.   1ـ8ـ عاملين تصميم‌گيري عاملين تصميم‌گيري در شهر يزد و ناحيه تاريخي به بخش دولتي، غير دولتي و مردمي طبق نمودار زير تقسيم‌بندي مي‌شود:                     1ـ1ـ8ـ عاملين تصميم‌گيري در بخش دولتي مهم‌ترين ركن تصميم‌گيري در عرصة مديريت شهري به ويژه در زمينه سياست‌گذاري و برنامه‌ريزي، بخش دولتي مي‌باشد كه شامل استانداري، سازمان مسكن و شهرسازي، سازمان مديريت و برنامه‌ريزي و ميراث فرهنگي است. استانداري يزد خط و مشي‌هاي كلي به شهرداري يزد ابلاغ و اين نهاد عهده‌دار اجراي سندهاي مصوب مسكن و شهرسازي در توسعه و عمران شهري مي‌باشد. از جمله اقدامات مهم استانداري كه از طريق شهرداري اعمال مي‌شود، تقاضا به سازمان ملي زمين و مسكن براي تهيه و تدوين طرح، نظارت و اجراي طرح براساس اولويت‌هاي تعيين شده است. سازمان مسكن و شهرسازي نيز اصلي‌ترين عامل و مرجع كنترل رشد و توسعه شهري است. عمده‌ترين وظايف اين سازمان در ناحيه تاريخي شهر يزد، تعيين و تشخيص ضرورت تهيه طرح، برآورد هزينه و تأمين اعتبار طرح، انتخاب مشاور و عقد قرارداد تهيه طرح، برگزاري و اداره جلسات كارشناسي و نظارت بر تهيه طرح، بررسي نحوه مشاركت مردمي و تشكيل كميته‌هاي هماهنگي اوليه و نهايي شوراي عالي شهرسازي و معماري است. ميراث فرهنگي نيز وظيفه شناسايي، مرمت و حفاظت از كليه آثار و ابنيه تاريخي را بر عهده دارد؛ اين سازمان فقط با شركت در كميته‌هاي فني، نظارت بر تهيه طرح و شركت در جلسات تصويب نهايي طرح نقش خود اعمال مي‌نمايد. سازمان مديريت و برنامه‌ريزي با هماهنگي اداره كل امور اقتصادي و دارايي، تأمين اعتبار مالي طرح‌هاي توسعه شهري را به عهده دارد.   2ـ1ـ8ـ اسناد و ابزار تصميم‌گيري اسناد و ابزار تصميم‌گيري شامل طرح‌ها و برنامه‌هاي كلان در عرصه سياست‌گذاري، برنامه‌ريزي و امور اجرايي شهر است كه توسط دستگاه‌هاي اجرايي و يا مهندسان مشاور تهيه و پس از تصويب به اجرا در مي‌آيد. سندهاي تهيه شده در خصوص شهر يزد كه مرتبط با ناحيه تاريخي مي‌باشد به شرح زير است: الف ـ سند جامع توسعه و عمران شهر يزد اين سند در سال 1354 توسط دانشكدة هنرهاي زيباي دانشگاه تهران تهيه گرديده است و به عنوان سند اصلي برنامه توسعه شهري ملاك عمل شهرداري و ساير نهادهاي برنامه‌ريزي قرار گرفته است. در تهيه اين سند سازمان‌هاي مختلف دخيل بوده‌اند. (دانشكده هنرهاي زيبا، دانشگاه تهران، سال 1352) اين سند اشاره اجمالي به ناحيه تاريخي دارد ولي برنامه اجرايي درخصوص ناحيه تاريخي ارائه ننموده است. ب ـ سند طرح تفصيلي شهر يزد. اين طرح در سال 1361 توسط مهندسان مشاور شهر بد“، براساس طرح جامع توسعه و عمران تهيه شده و در شوراي شهرسازي استان به تصويب رسيده است (مهندسان مشاور شهر بد، سال 1361) در اين اشارات مختصري به ناحيه شده است ولي برنامه اجرايي خاصي ارائه ننموده است. ج ـ طرح تفصيلي ناحيه تاريخي اين سند در سال 1371 توسط ”مهندسان مشاور جبارنيا و همكاران“ تهيه گرديده و هدف عمده آن بالا بردن انگيزه اقامت در ناحيه تاريخي و رونق بخشيدن مجدد به فعاليت‌هاي اجتماعي و فرهنگي بوده است. (مهندسان مشاور جبارنيا و همكاران، سال 1372). در اين سند برنامه‌هاي اجرايي به اجمال ارائه شده و بخشي از آنها اجرا شده است. د ـ اسناد ديگر براساس سند جامع توسعه و عمران شهر يزد و سند تفصيلي ناحيه تاريخي، ”شركت مسكن سازان“ حدود 127000 مترمربع از محدودة ناحيه تاريخي را مطالعه نموده و طرحي با عنوان ”طرح تجميع“ ارائه نموده است. (شركت مسكن‌سازان، سال 1375) براساس اين بعضي از قسمت‌هاي ناحيه تاريخي تخريب و بازسازي شده است.   2ـ8ـ تحليل مشكلات برنامه‌ريزي مرمت ناحيه تاريخي باتأكيد بر مديريت شهري مشكلات مربوط به نظام و يا سيستم مديريت شهري ناحيه تاريخي شامل مشكلات مربوط به اسناد و ابزار تصميم‌گيري و مشكلات مربوط به عاملان تصميم‌گيري است كه به شرح زير بررسي مي‌شود:   1ـ2ـ8ـ مشكلات مربوط به اسناد و ابزار تصميم‌گيري همانطور كه گفته شد چهار سند اصلي خط و مشي‌هاي كلي، تفصيلي و برنامه‌هاي اجرايي ناحيه تاريخي شهر يزد را مشخص كرده است، اما هر يك از اين اسناد مشكلاتي را فرا روي مديريت شهري قرار داده‌اند. ـ برنامه اول (سند جامع توسعه شهر يزد) به دليل بلند بودن افق برنامه نتوانسته همگام با سيستم شهري پويا سريع پيش رود. همچنين فراهم نبودن منابع مالي لازم براي اجراي پيشنهادات برنامه باعث طولاني شدن زمان اجرا و به اجرا نرسيدن برخي ديگر برنامه‌ها گرديد. پيامدهاي عدم اجراي كامل برنامه، افزايش جمعيت شهر و گسترش كالبد آن به خصوص در خارج از برنامه پيشنهادي بوده است. ـ سند تفصيلي شهر يزد نيز به دليل تغيير در ساختار حكومتي و همچنين انقلاب فرهنگي كارايي لازم خود را از دست داد و به دليل طولاني شدن مراحل تهيه، تصويب و عدم مشاركت شهرداري در اجراي آن در رشد و توسعه شهر كمتر موثر بوده است. سند تفصيلي ناحيه تاريخي كه برگرفته از سند تفصيلي شهر يزد است قاعدتاً بايستي از دقت و جامعيت برخوردار باشد ليكن به صورت يك بعدي به ناحيه تاريخي نگريسته و صرفاً به مطالعه كالبدي ناحيه تاريخي بدون دخالت مطالعات اقتصادي ـ اجتماعي پرداخته است. اين سند فاقد افق اجرايي است و فقط در راستاي طراحي چند خيابان و اجراي چند كاربري اراضي اقداماتي انجام داده است. بنابراين ملاحظه مي‌شود كه در مهمترين ركن تصميم‌گيري كه اسناد و ابزار تصميم‌گيري است داراي جامعيت نيست و در نحوه اجرا نيز داراي مشكلاتي است. لذا ساير بخش‌ها و عوامل مديريت شهري بدون اسناد هدفمند نمي‌توانند نقش موثري در برنامه‌ريزي مرمت ناحيه تاريخي شهر يزد ايفاء نمايند.   2ـ2ـ8ـ مشكلات مربوط به عاملان تصميم‌گيري در مديريت شهري از مشكلات عمده در زمينه عاملان تصميم‌گيري تعدد دستگاه‌ها، عدم استقلال شهرداري ناحيه تاريخي، عدم مشاركت بخش خصوصي و مردمي، كمبود نيروي متخصص و عدم شناخت كافي از امكانات ناحية تاريخي است. در ذيل به اهم مشكلات هر يك از عوامل تصميم‌گيري اشاره مي‌گردد: ـ دستگاه‌هاي موثر در امور مديريت شهري ناحيه تاريخي شهر يزد متعدد هستند و به دليل درگيري آنها در امور روزمرة اداري خود، هماهنگي كامل بين آنها وجود ندارد. رقابت‌هاي اداري، تغيير سياست‌ها، تعابير غلط و عدم كارآيي برخي از سازمان‌ها تصميمات اتخاذ شده را به مدت‌هاي طولاني به تعويق مي‌اندازد. ـ شهرداري ناحيه تاريخي از اقتدار و استقلال لازم برخوردار نيست شهرداري ناحيه تاريخي زير نظر و تابع شهرداري يزد مي‌باشد. بنابراين در درجه اول خود را تابع و كارگزار شهرداري يزد مي‌داند و نه صرفاً مردم ساكن در ناحيه تاريخي. يكي ديگر از مهمترين مشكلات موجود عدم مشاركت بخش خصوصي و مردمي در مديريت ناحيه تاريخي است. بخش خصوصي مي‌تواند در بسياري از سرمايه‌گذاري‌هاي امور مربوط به عمران ناحيه شركت نمايد و بار سرمايه‌گذاري را از دوش دولت بردارد، از سوي ديگر بخش خصوصي مي‌تواند در افكار عمومي شهروندان يزد تأثير گذاشته و نظر مردم را تغيير دهد. شوراهاي اسلامي كه با رأي مردم انتخاب شده‌اند، هنوز نتوانسته‌اند نقش مهمي در اداره امور ناحيه تاريخي ايفا كنند. افزون بر اينها در سازمان‌هاي دخيل در مديريت ناحيه تاريخي كمبود نيروي متخصص وجود دارد. در شهرداري ناحيه تاريخي فقط يك نفر ليسانس عمران مشغول فعاليت است و در ميراث فرهنگي و مسكن و شهرسازي نيز كمبود نيروي متخصص وجود دارد. و اغلب نيروهاي متخصصي كه در امور مديريتي اين ناحيه دخالت دارند داراي تحصيلات معماري و عمران مي‌باشند. در نتيجه اطلاعات كافي از منابع، عوامل اجتماعي، اقتصادي و فرهنگي تأثير گذار در آن ندارند، و يك بعدي به امور مديريتي آن مي‌پردازند. كمبود برخي تأسيسات و خدمات و عدم حفظ و نگهداري خدمات موجود توسط شهرداري ناحيه تاريخي ازجمله مشكلات ديگري است كه باعث شده تا بهداشت عمومي محلات مورد تهديد واقع شود، نزديك به70% خانوارهاي ناحيه تاريخي كمبود و يا نبود خدمات تأسيسات و تجهيزات شهري را به عنوان مشكل عمده خود ذكر كرده‌اند. به طور مثال محلاتي چون فهادان عملاً فاقد هرگونه تأسيسات و تجهيزات شهري هستند، چنين عواملي در درجه اول سبب گريز ساكنين مي‌گردد و عدم تمايل مردم به جزيي‌ترين سرمايه‌گذاري‌ها را نيز به دنبال دارد. برمشكلات فوق مي‌توان مسائل و مشكلات جمعيتي، ساختار قومي، ساختار اقتصادي، مسئله وقف، عدم بضاعت مالي ساكنين ناحيه تاريخي در نوسازي آن، عدم سرمايه‌گذاري دولت و بخش خصوصي در اين ناحيه، پايين‌بودن ارزش املاك، فرسودگي بناها و …. اضافه نمود. 3ـ8ـ نتيجه‌گيري و پيشنهادات هر چند ناحيه تاريخي شهر يزد از نظر مديريتي داراي مشكلاتي چون ضعف عاملان تصميم‌گيري (تعدد دستگاه‌هاي مؤثر در امر مديريت، عدم اقتدار شهرداري ناحيه تاريخي، عدم مشاركت بخش خصوصي و مردمي، كمبود نيروي انساني متخصص و...)، فقدان اسناد و ابزار كارآمد تصميم‌گيري و ... مي‌باشد ولي وجود نيروهاي متخصص در سطح شهر يزد، فعال شدن شوراي شهر يزد، بازسازي بخشي از محلات بافت قديم، فعاليت دفاتر مختلف اداري و خصوصي در زمينه مديريت و برنامه‌ريزي ناحيه تاريخي بخشي از امكانات و قابليت‌هايي است كه مي‌تواند در بهبود عملكرد سيستم مديريت شهري محدوده موثر باشد. در زير ضمن بررسي مسائل و مشكلات، امكانات و پتانسيل‌هاي موجود بررسي شده و راهبردهاي لازم ارائه گرديده است.   مشكلات عمده‌درساختار مديريت شهري تشريح مشكلات ريشه‌يابي مشكلات امكانات و پتانسيل‌ها راهبردها فقدان اسناد و ابزار كارآمد تصميم‌گيري سند توسعه ناحيه تاريخي جامعيت لازم ندارد و در مطالعات بيشتر به جنبه‌هاي كالبدي توجه شده است عدم صلاحيت كافي علمي‌وحرفه‌اي مشاوران تهيه كننده اسناد توسعه ناحيه تاريخي وجود نيروي متخصص برنامه‌ريز و طراحي شهري در سطح شهر يزد استفاده از مشاوران حرفه‌اي و فني محلي و بومي آشنا به ناحيه تاريخي سند توسعه ناحيه تاريخي در چارچوب اسناد فرادست توسعه شهري و منطبق بر ضوابط و خطوط هدايت كننده آنها تهيه نشده است ضعف نظارت بر فعاليت مشاوران تهيه كننده اسناد ناحيه تاريخي فعال شدن شوراي شهر تقويت سيستم مديريت شهري در سند توسعه ناحيه تاريخي ضوابط و مقررات خاص توسعه ناحيه تاريخي تدوين نشده و تنها به تكرار ضوابط و مقررات مندرج در سند تفصيلي شهر يزد اكتفا شده است ضعف اجرايي اسناد تهيه شده مطالعه مجدد بخش‌هائي از ناحيه توسط شركت مسكن‌سازان جهت توسعه ساخت و ساز ايجاد كميسيون تخصصي براي نظارت بر ناحيه تاريخي تهيه سند جامع و تفصيلي خاص ناحيه تاريخي تدوين ضوابط و مقررات خاص ناحيه تاريخي   مشكلات عمده‌درساختار مديريت شهري تشريح مشكلات ريشه‌يابي مشكلات امكانات و پتانسيل‌ها راهبردها تعدد دستگاه‌هاي موثر در امر تصميم‌گيري در حال حاضر چندين نهاد رسمي به طور همزمان در امر تصميم‌گيري و برنامه‌ريزي براي توسعه ناحيه تاريخي دخالت دارند كه عبارتند از: شوراي شهرسازي استان، شوراي اسلامي شهر، شهرداري يزد، شهرداري ناحيه تاريخي، سازمان مسكن و شهرسازي و اداره ميراث فرهنگي ـ فقدان ساختار منسجم و سلسله مراتبي در امر برنامه‌ريزي و مديريت توسعه ناحيه تاريخي و اغتشاش در ساختار روابط عناصر ـ عدم وجود چارچوب‌ هماهنگ و مناسب براي تعيين مرز و حدود عملكرد عناصر ساختار برنامه‌ريزي و مديريت توسعه ناحيه تاريخي ـ فعال شدن شوراي شهر ـ وجود تشكيلاتي در سطح ملي مانند دفتر بهسازي و نوسازي شهري، شركت مسكن‌سازان و پژوهشكده ميراث فرهنگي ـ تقويت سيستم مديريت ناحيه تاريخي ـ ايجاد هماهنگي بين دستگاه‌هاي موثر در امر برنامه‌ريزي ناحيه تاريخي ـ ايجاد كميسيون‌هاي تخصصي مركب از نمايندگان دستگاه‌هاي مختلف با اهداف و وظايف واحد و هماهنگ عدم اقتدار و استقلال كافي شهرداري ناحيه تاريخي ـ شهرداري ناحيه تاريخي يزد به منظور اجراي تصميمات مندرج در سند توسعه ناحيه تاريخي نياز به كسب مجوز از اداره ميراث فرهنگي، اداره فرهنگ و ارشاد اسلامي، سازمان مسكن و شهرسازي استان و كسب اجازه مجدد از شهرداري يزد دارد. ـ اختيارات كافي به شهرداري ناحيه تاريخي داده نشده است. ـ عدم واگذاري بسياري از وظايف مربوط به برنامه‌ريزي و مديريت توسعه ناحيه تاريخي به مجري ـ عدم استقلال مالي شهرداري ناحيه تاريخي و تأثيرپذيري زياد از مداخلات نهادهاي فرادست تأمين كننده بودجه ـ عدم صلاحيت علمي ـ فني و حرفه‌اي نيروي انساني مجري برنامه‌ها ـ فعال شدن ناحيه تاريخي ـ وجود تسهيلات اعتباري در حمايت از ابنيه با ارزش در ناحيه تاريخي (جذب تبصره 23 سازمان ميراث فرهنگي)   ـ تقويت ساختار سازماني شهرداري و ارائه اختيارات كافي به آن ـ استفاده از نيروهاي متخصص در امر برنامه‌ريزي و اجرا   منابع و مأخذ: 1ـ بارتولد، تذكره جغرافياي ايران ـ سال 1332. 2ـ توسلي، محمود، ساخت شهر و معماري در اقليم گرم و خشك ايران، سال 1360. 3ـ سعيدنيا، احمد ـ مديريت شهري ـ سال 1379. 4ـ جعفري، جعفربن‌محمدبن حسن ـ تاريخ يزد ـ به كوشش ايرج افشار، سال 1377. 5ـ حائري، محمدرضا، طرحي از كالبد شهر ايراني، بررسي گونه‌شناسانه بافت شهري در قرن چهاردهم هجري، خلاصه مقالات تداوم حيات در بافت‌هاي قديمي شهرهاي ايران، تهران، سال 1368. 6ـ حبيبي، سيدمحسن، مقصودي، مليحه، مرمتش هري، انتشارات دانشگاه تهران، سال 1381. 7ـ دانشگاه تهران، دانشكده هنرهاي زيبا، طرح جامع شهر يزد، تهران، سال 1352. 8ـ سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور، پيوست قانون برنامه اول توسعه اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي جمهوري اسلامي ايران، سال 72ـ1368. 9ـ قباديان، عطاءا... سيماي طبيعي استان يزد در ارتباط با مسائل كويري، انتشارات دانشگاه جندي شاپور، سال 1364. 10ـ كاتب، احمد، تاريخ جديد يزد، سال 1335. 11ـ كلانتري خليل‌آباد، حسين ـ برنامه‌ريزي مرمت ناحيه تاريخي شهر يزد، پايان‌نامه كارشناسي ارشد دانشكده معماري و شهرسازي دانشگا شهيدبهشتي ـ 1378. 12ـ مركز آمار ايران، سرشماري عمومي نفوس و مسكن، سال 1355، 1365 و 1375. 13ـ مهندسان مشاور جبارنيا و همكاران، طرح تفصيلي بافت قديم شهر يزد، تهران، سال 1372. 14ـ مهندسان مشاور شهر بد، طرح تفصيلي شهر يزد، تهران، سال 1361. 15ـ مطالعات ميداني، نگارنده. «مديريت و برنامه‌ريزي احياء ناحيه تاريخي شهر يزد » مهندس حسين كلانتري خليل‌آباد  عضو هيأت علمي جهاددانشگاهي و دانشجوي دكتري دانشگاه تهران دكتر احمد پوراحمد عضو هيأت علمي دانشگاه تهران           چكيده     Management and restoration planning of historical region of Yazd City   Hossein Kalantari Khalil Abad, ACECR Dr. Ahmad Pourahmad, Tehran University       Abstract:       [1] ـ دانشجوي دكتري دانشگاه تهران و عضو هيأت علمي جهاددانشگاهي [2]  ـ عضو هيأت علآمي دانشگاه تهران ـ گروه جغرافياي انساني