Normal 0 false false false EN-US X-NONE AR-SA MicrosoftInternetExplorer4

/* Style Definitions */ table.MsoNormalTable {mso-style-name:"Table Normal"; mso-tstyle-rowband-size:0; mso-tstyle-colband-size:0; mso-style-noshow:yes; mso-style-priority:99; mso-style-qformat:yes; mso-style-parent:""; mso-padding-alt:0in 5.4pt 0in 5.4pt; mso-para-margin-top:0in; mso-para-margin-right:0in; mso-para-margin-bottom:10.0pt; mso-para-margin-left:0in; line-height:115%; mso-pagination:widow-orphan; font-size:11.0pt; font-family:"Calibri","sans-serif"; mso-ascii-font-family:Calibri; mso-ascii-theme-font:minor-latin; mso-fareast-font-family:"Times New Roman"; mso-fareast-theme-font:minor-fareast; mso-hansi-font-family:Calibri; mso-hansi-theme-font:minor-latin;}

جزوه درس روش تحقیق. قمست چهارم

 

13-روش­های گردآوری اطلاعات:

گردآوری اطلاعات مورد نیاز تحقیق یکی از مراحل اساسی آن است و به لحاظ اهمیت آن گاه به اشتباه روش­های گردآوری اطلاعات را روش­های تحقیق می­نامند.

مرحله­ی گردآوری اطلاعات آغاز فرایندی است که طی آن محقق یافته­های میدانی و کتابخانه­ای را گردآوری می­کند و به روش استقرائی به فشرده­سازی آن­ها از طریق طبقه­بندی و سپس تجزیه و تحلیل می­پردازد و فرضیه­های تدوین شده­ی خود را مورد ارزیابی قرار می­دهد و در نهایت حکم صادر می­کند و پاسخ مسأله تحقیق را به اتکای آن­ها می­یابد؛ به عبارتی محقق به اتکای اطلاعات گردآوری شده واقعیت و حقیقت را آن طور که هست کشف می­نماید؛ بنابراین، اعتبار اطلاعات اهمیت بسیاری دارد؛ زیرا اطلاعات غیرمعتبر مانع از کشف حقیقت و واقعیت می­گردد و مسأله و مجهول مورد نظر محقق به درستی معلوم نمی­شود یا تصویری انحرافی و ناصحیح از آن ارائه می­شود. برای حفظ اعتبار اطلاعات و داده­های گردآوری شده محقق باید دست کم دو اصل اساسی زیر را مورد توجه خاص قرار دهد:

1-اصل صحت. محقق باید از درستی و صحت اطلاعات و داده­های خود اطمینان حاصل نماید. او باید مطمئن شود که منابع و مأخذ اطلاعات تهیه شده معتبر است و به ویژه در بین متخصصان رشته از مقبولیت برخوردار است. منابع دست چندم و غیر معتبر ممکن است اطلاعات مخدوش و ناصحیح را در اختیار محقق قرار دهند؛ بنابراین، او باید منابع و مآخذ مورد استفاده را مورد تحلیل و ارزیابی قرار دهد تا از اعتبار آن­ها و نیز درستی و صحت اطلاعات و داده­های آماری آن­ها اطمینان حاصل کند.

2-اصل دقت. اطلاعات و داده­های آماری که از منابع میدانی و کتابخانه­ای گردآوری و در ابزارهای مربوط به آن­ها درج می­شود در مراحل مختلف فرایند تحقیق مورد دستکاری، جابه­جایی، کاربری، ارتباط و ... قرار می­گیرد؛ بنابراین، کوچک­ترین بی­احتیاطی در برداشت، درج، جابه­جایی و انتقال آن­ها ممکن است اطلاعات و داده­ها را تغییر دهد و هر تغییری در داده­ها ولو ناچیز در نتیجه­ی تحقیق اثر منفی می گذارد و از کشف حقیقت و واقعیت آن طور که هست یا ما به ازاء خارحی دارد جلوگیری می کند؛ از این رو، برای پیشگیری از این خطر محقق باید در هر مرحله از کاربری و جابه جایی و انتقال اطلاعات شخصاً یا به وسیله افراد مطمئن دیگر به بازنگری و کنترل آن ها بپردازد.

روش های گردآوری اطلاعات را به طور کلی به دو طبقه می توان تقسیم کرد:

روش های کتابخانه ای، و روش های میدانی.

روش های کتابخانه ای بسته به نوع سند و موضوع تحقیق ممکن است با استفاده از فیش یا جدول یا نقشه و کروکی یا فرم های شبه پرسشنامه، یا ترکیبی از همه ی آن ها انجام پذیرد.

روش های میدانی که از شهرت بیشتری برخوردارند عبارتند از: روش پرسشنامه ای، روش مصاحبه، روش مشاهده، روش آزمون و روش های صوتی و تصویری.

 

الف)روش های کتابخانه ای:

روش های کتابخانه ای در تمامی تحقیقات علمی مورد استفاده قرار می­گیرد، ولی در بعضی از آن­ها در بخشی از فرایند تحقیق از این روش استفاده می شود و در بعضی از آن­ها موضوع تحقیق از حیث روش، ماهیتاً کتابخانه­ای است و از آغاز تا انتها متکی بر یافته­های تحقیق کتابخانه ای است.

در تحقیقاتی که ظاهراً ماهیت کتابخانه­ای ندارند نیز محققان ناگزیر از کاربرد روش­های کتابخانه­ای در تحقیق خود هستند. در این گروه تحقیقات اعم از توصیفی، علّی، همبستگی، تجربی و غیره، محقق باید ادبیات و سوابق مسأله و موضوع تحقیق را مطالعه کند. در نتیجه، باید از روش کتابخانه­ای استفاده کند و نتایج مطالعات خود را در ابزار مناسب اعم از فیش، جدول و فرم، ثبت و نگهداری نماید و در پایان کار نسبت به طبقه­بندی و بهره برداری از آن ها اقدام کند.

در تحقیقاتی که ماهیت کتابخانه­ای دارند تقریباً تمام تلاش محقق در کتابخانه­ها صورت می­پذیرد. حتی در تألیفات و تصنیفات نیز از این روش، یعنی روش کتابخانه­ای، استفاده می­شود؛ بنابراین با توجه به نقش و سهمی که روش­های کتابخانه­ای در تحقیقات علمی به طور کلی دارد، لازم است محققان از روش­های کتابخانه­ای مطلع بوده، تجربه و تبحر لازم را در استفاده از آن­ها به دست آورند.

گام اول در مهارت تحقیق کتابخانه_­ای، آشنایی با نحوه استفاده از کتابخانه است؛ یعنی محققان باید از روش­های کتابداری، نحوه­ی استفاده از برگه­دان و ثبت مشخصات کتاب، نحوه­ی جستجوی کتاب در کتابخانه و نیز رایانه­های آن، مقررات بهره­برداری و سفارش کتاب و نظایر آن اطلاع حاصل نمایند. برای این کار لازم است با مطالعه منابع مربوط و نیز استفاده از تجارب دیگران و هم چنین راهنمایی کتابداران کتابخانه ها مهارت لازم را به دست آورند.

 

انواع سند: در مطالعات کتابخانه ای اسناد گوناگونی مورد استفاده ی محقق قرار می گیرد، اعم از آن که تحقیق کلاً به روش کتابخانه ای انجام شود یا این که بخشی از فرایند تحقیق را مطالعات کتابخانه ای تشکیل دهد. اسناد عمده در مطالعات کتابخانه ای عبارتند از :

کتاب. کتاب ها گنجینه ی مکتوب دانش و معرفت بشری را تشکیل می دهند؛ بنابراین، کتابخانه ها مخزن ارزشمند و متمرکزی از مجموعه ی معارف بشری اند که می توانند تجارب، دانش، معلومات و آگاهی های نوع بشر را که حاصل کاوش های علمی و مداوم وی بوده و در طول تاریخ مکتوب شده است در معرض استفاده جویندگان و پویندگان علم و دانش قرار دهند تا آن ها نیز با تلاش تحقیقاتی خود بر غنای این مخزن بیفزایند.

با این حال، امروزه به دلیل حجم وسیع اطلاعات بشر، مشکل ذخیره سازی و نگهداری آن مطرح شده است. از گذشته های دور تنها وسیله ذخیره سازی و نگهداری معلومات بشر کتاب بوده، ولی حجم بالا و رو به گسترش و فزاینده ی اطلاعات نشان می دهد که تنها کتاب نمی تواند پاسخگوی نیاز بشر برای ذخیره سازی باشد؛ از این رو، روش های دیگری ابداع گردیده که روز به روز رو به گسترش است. علاوه بر آن، روش های جدیدی در حال ابداع است که یقیناً در آینده با روش های ناشناخته ای از نظر امروز رو به رو خواهیم بود. روش های متداول جدید برای ذخیره سازی و نگهداری عبارتند از:

میکروفیلم، میکروفیش، دیسک ها و دیسکت های رایانه ای و بانک های اطلاعاتی و نظایر آن ها. در تمامی این ابزار اصل بر صرفه جویی در حجم وسیله ی ذخیره سازی استوار است؛ یعنی حجم وسیله کوچک و کوچک تر می شود و برعکس در حجم کوچک تر، اطلاعات بیشتری ذخیره و نگهداری می گردد و روش های دستیابی و بازیابی اطلاعات نیز جدیدتر و سریعتر می شود.

مقاله ها و مجله ها. این وسایل حاوی نتایج تحقیقات و بررسی های جدید و دستاودهای نوین علمی هستند. از طریق آن ها تازه های علمی و دستاوردهای جدید بشری به سرعت در جوامع و مکان های جغرافیایی مختلف انتشار می یابد یا مبادله می شود.

میکروفیلم و میکروفیش. ابزارهایی هستند که مطالب کتاب را تصویربرداری و بسیار کوچک می کنند و محقق می تواند در هنگام ضرورت به وسیله ی دستگاه بزرگ نما آن ها را مورد استفاده قرار دهد. این ابزارها گنجایش زیادی دارند؛ برای مثال، می توان مطالب حدود دو کتاب پانصد صفحه ای را روی یک کارت شفاف 6×4 اینچی جای داد. در انواع جدیدتر که به فوق میکروفیش معروفند، می توان در حدود هفت تا ده جلد کتاب را روی کارت شفاف 6×4 اینچی جای داد.

دیسک ها و دیسکت های رایانه ای. این ابزار که می توان آن ها را کتاب های رایانه ای نام نهاد، ابزار جدیدی هستند که به همراه حافظه ی رایانه ای می توانند حجم بسیار زیادی از اطلاعات و نوشته ها و مکتوبات یا مقاله ها و مجله ها را در خود جای دهند. علاوه بر آن، می توان از طریق شبکه های اطلاع رسانی گوناگون نسبت به مبادله و انتشار و جابه جایی این اطلاعات اقدام کرد.

سایت ها و سیستم های اطلاع رسانی رایانه ای، نظیر اینترنت، کار ذخیره سازی، بازیابی، مبادله، انتقال و انتشار اطلاعات را با سریع ترین زمان ممکن مقدور ساخته، محقق را با حجم فراوانی از اطلاعات رو به رو می سازند.

اسناد اصل. کتب یا نوشته های خطی و دستنویس یا تایپی هستند که به عنوان سند مادر شناخته می شوند و با یک یا چند نقل قول به آن ها استناد می شود. کتاب ها و رساله ها و نوشته های دستی معمولاً به امانت داده نمی شوند و محقق اجازه خارج کردن آن ها از کتابخانه را نیز ندارد مگر برای تعمیر و اصلاح سند؛ ولی محققان می توانند در داخل کتابخانه با مراجعه مستقیم به سند یا کپی برداری و عکس برداری، از آن استفاده کنند.

اسناد دولتی. شامل نامه ها، گزارش ها، تحلیل ها، جدول ها، نقشه ها و موارد دیگری هستند که در بایگانی های دولتی نگهداری می شوند. این اسناد هم در سطح ملی مثل وزارت خانه ها و سازمان های مرکزی هر کشور و هم در سطوح محلی و استانی نظیر ادارات کل یا اداره های شهرستان نگهداری می شوند.

اسناد دولتی برای مدت مشخصی در بایگانی های سازمان های دولتی باقی می مانند و پس از آن بسته به اهمیت آن و مطابق با آیین نامه ای خاص امحاء گردیده، یا به سازمان اسناد و مدارک ملی منتقل می شوند. اسناد مهم و تاریخی که به نحوی در سرنوشت ملی نقش دارند، نظیر قراردادهایی که با کشورهای خارجی منعقد شده، معمولاً در مرکز اسناد ملی نگهداری می شوند و محققان می توانند به آن ها مراجعه کنند.

بهره برداری از اسناد دولتی مستلزم گرفتن مجوزهای قانونی است که باید از مقامات ذی صلاح کسب شود. معمولاً با ارائه درخواست یا معرفی نامه از مؤسسه تحقیقاتی یا دانشگاه، سازمان های دولتی در مورد اسناد بایگانی های عادی همکاری می نمایند. بایگانی های دولتی هم چنین حاوی اسناد محرمانه و طبقه بندی شده هستند. این اسناد به سادگی در اختیار کسی قرار داده نمی شود. اسناد مربوط به امور امنیتی، امور سیاسی، امور دفاعی و نظامی و نظایر آن ها از جمله اسنادی هستند که افراد خاصی می توانند به آن ها دسترسی داشته باشند. از این رو، محققان نمی توانند به امید چنین اسنادی باشند، مگر این که عمر قانونی این اسناد سپری شده باشد؛ زیرا این گونه اسناد در هر کشور بسته به مقتضیات آن دارای عمر قانونی بوده، پس از سپری شدن آن در اختیار عموم قرار می گیرند.

نشریه های رسمی دولت. اکثر سازمان های دولتی معمولاً دارای مجله، نشریه، بولتن یا ویژه نامه خاص خود هستند که در بر دارنده ی اخبار، وقایع، تصمیمات، تحولات، گزارش ها، بیوگرافی ها، عملکردها، قابلیت ها و امثال آن بوده، به صورت رسمی و با آرم آن ها چاپ و منتشر می شود. علاوه بر این ها، کتاب های درسی دولتی که در مدارس و مؤسسات آموزشی و دانشگاه ها تدریس می شود نیز حالت رسمی دارد. هم چنین، روزنامه های رسمی که دولت آن ها را منتشر می کند، از اسناد با ارزشی است که منعکس کننده ی لوایح، قوانین و مصوبات قانونی کشور است. آگهی های دولتی، اعلامیه ها، بیانیه ها، سخنرانی های مقامات عالی و بالای مملکتی و نظایر آن ها نیز حالت رسمی داشته، سند رسمی شناخته می شوند. کلیه ی این اسناد و نشریه ها برای محقق ارزشمندند؛ زیرا مورد تأیید مقام های رسمی یا کلاً دولت قرار گرفته اند.

اسناد شخصی و خصوصی. علاوه بر سازمان های دولتی، مؤسسات بخش خصوصی فراوانی وجود دارند که اقدام به نگهداری و بایگانی اسناد مربوط به گردش کار خود می نمایند و حتی نشریاتی هم دارند. دسترسی به این اسناد و مدارک مستلزم گرفتن مجوز از رئیس، صاحب، متولی یا مدیرعامل این گونه مؤسسات است. شرکت ها، بانک ها، کارخانه ها، مؤسسات انتشاراتی و تحقیقاتی، مؤسسات آموزشی خصوصی، مؤسسات اوقافی، مؤسسات مذهبی، انجمن ها، احزاب و گروه های سیاسی و امثال آن ها در زمره ی مؤسسات بخش خصوصی محسوب می شوند که از آن ها به اشخاص حقوقی تعبیر می شود. علاوه بر این، اشخاص حقیقی یعنی افراد و خانوارها نیز اقدام به نگهداری اسناد و مدارک می نمایند. بعضی بر اساس ذوق و علاقه و بعضی بر اساس الزام یا هر دو، سعی می کنند بایگانی شخصی یا کتابخانه ی خصوصی ایجاد کنند و نسبت به نگهداری اسناد و کتب و مدارک اقدام نمایند. به خصوص بعضی افراد اسناد و مدارک مربوط به خاندان و تبار خود را به صورت مجموعه ای محافظت می کنند که دسترسی به این اسناد با کسب موافقت شخصی دارنده ی آن مقدور است.

مطبوعات. مطبوعات و روزنامه ها معمولاً حاوی مطالب گوناگونی هستند که اخبار، مقاله ها، اظهارات و ... را شامل می شوند. آن چه در مطبوعات منعکس می شود، همیشه ارزش علمی ندارد و در بین اسناد گوناگون اعتبار کمتری دارد؛ ولی اخبار حوادث و وقایع و نیز انعکاس دقیق اظهارات و اعلامیه ها و نیز بعضی از مقاله هایی که به شیوه ی علمی تهیه شده و متکی به منابع و مآخذ معتبر است، می تواند مورد استفاده ی محقق قرار گیرد. البته این مقاله ها یا باید با ذکر منابع و مآخذ کافی و دقیق باشند یا ترجمه ای از مجله یا کتاب یا سند معتبر دیگر باشند. در غیر این صورت، محقق نباید تحقیق خود را بر مطالب غیرعلمی و ژورنالیستی مندرج در روزنامه ها و مطبوعات متکی بنماید. ناگفته نماند که به طور استثنایی در تحقیقات تحلیل محتوا که موضوع آن خود روزنامه باشد، معمولاً تمام محتوای آن مورد استفاده ی محقق قرار می گیرد.

آمارنامه ها. آمارها را معمولاً محققان یا سازمان های مسئول دولتی و غیردولتی تهیه می کنند. روش های آماری برای تهیه اطلاعات نیز به صورت سرشماری یا نمونه گیری یا ترکیبی از این دو روش است.

آمارهای تهیه شده معمولاً پس از تنظیم و تدوین به صورت مجموعه هایی چاپ و منتشر می شود و محققان می توانند از آن ها در تحقیقات اجتماعی، اقتصادی، جغرافیایی و ... استفاده کنند. گاهی اوقات آمارها منتشر نمی شود و به صورت اسناد مکتوب و فرم ها و دفاتر ویژه در اختیار سازمان های مسئول اعم از دولتی و غیردولتی قرار می گیرد. در این صورت، محقق ناچار است با جلب موافقت مقامات مسئول این سازمان ها، مستقیماً به بایگانی ها، آرشیوها و دفاتر آماری آن ها مراجعه کند و از آن ها استفاده نماید.

اسناد صوتی و تصویری. این اسناد که با استفاده از ابزارهای الکترونیکی و تصویربرداری تهیه می شود، روز به روز ابعاد وسیع تری به خود می گیرد. اسناد صوتی را عمدتاً تلفن، رادیو، تلکس، نوارهای ضبط صوت، گرام، گرامافون و حتی دیسک ها و دیسکت­های رایانه ای تشکیل می دهد. این نوارها بر اساس بیان افراد، واقعیت یا چگونگی بروز پدیده ای را توضیح می دهد و یکی از منابع معتبر محسوب می شود، مشروط بر این که گوینده شخص حقیقی باشد.

اسناد تصویری انواع گوناگونی دارد که عبارت است از : نقاشی ها، کروکی ها، طراحی ها، عکس های معمولی (رنگی و سیاه و سفید)، گرافیک ها، تصاویر ماهواره ای، (رنگی و سیاه و سفید)، عکس های هوایی، فیلم ها و غیر آن.

از سوی دیگر، اسناد ترکیبی صوتی و تصویری نقش مؤثرتری در درک و فهم واقعیت ها دارند؛ زیرا صوت و تصویر را با همدیگر ارائه می دهند. این اسناد عبارتند از: فیلم های تلویزیونی، ویدئویی، سینمایی و ...؛ اما محقق باید توجه داشته باشد که فیلم هایی ارزش علمی دارند که واقعیت ها را منعکس کنند. در آن صورت، می توان آن ها را به عنوان سند معتبر مورد استفاده قرار داد؛ فیلم های مستند که حادثه یا واقعه یا صحنه یا منظره ای را به طور طبیعی و عادی نشان می دهند از این مقوله هستند؛ بنابراین، محقق باید در استناد به فیلم های مصنوعی (ساخته شده) احتیاط کند. هم چنین نقشه ها را نیز می توان در زمره ی اسناد تصویری به حساب آورد که بر اساس روش های خاص، نظیر ترازیابی یا عکس های هوایی و ماهواره ای تهیه می شود.

 

ابزار گردآوری اطلاعات در روش کتابخانه ای: این ابزارها بسته به نوع سند و هدف محقق از گردآوری اطلاعات و نوع آن متفاوت است. عمده ترین ابزاری که در تحقیق کتابخانه ای برای جمع آوری اطلاعات از آن استفاده می شود عبارتند از: فیش، جدول و فرم، پرسشنامه ی استخراج اطلاعات، نقشه و کروکی.

1-فیش ابزاری است از جنس کاغذ یا مقوا که محقق بخشی از یک متن مورد مطالعه را که در رابطه با مسأله تحقیق خود می یابد، روی آن ثبت نموده یا الصاق می نماید. فیش ها انواع گوناگون دارند؛ یعنی بر اساس سطح اطلاعات مربوط به منبع یا موضوع و نیز حجم مطلب انتخاب شده از متن، متفاوتند.

متن مورد استفاده برای ثبت در فیش ممکن است عین مطلب و به صورت نقل قول مستقیم یا برداشت محقق از مطلب و به صورت نقل قول غیرمستقیم یا ترجمه از متن به زبان دیگری باشد، یا هم چنین ممکن است چکیده ی مطلب مورد مطالعه از متن و زبان اصلی یا از ترجمه باشد؛ بنابراین، فیش برای همه ی موارد مزبور مورد استفاده قرار می گیرد.

علاوه بر آن، از فیش برای ثبت اظهارات افراد در روش مصاحبه نیز استفاده می شود. همین طور، در ثبت اظهارات و شنیده ها و دیده های برگرفته از وسایل صوتی و تصویری نیز قابل استفاده است؛ یعنی اگر محقق مطلبی را از رسانه های خبری نظیر رادیو و تلویزیون شنیده یا دیده و اگر مطلبی را از نوارهای صوتی گوناگون شنیده یا در فیلم های مختلف مشاهده کرده یا در تصاویر و طرح ها و نقشه ها و عکس های گوناگون دیده، می تواند با ذکر مشخصات منبع روی فیش ثبت نماید.

همین طور، می توان از فیش ها در مشاهدات نیز استفاده نمود؛ مثلاً محقق در هنگام بازدید و معاینه ی موضوع مورد مطالعه در محیط ممکن است به نکاتی برخورد نماید که برای تحقیق او مفید باشد. در این صورت، می تواند برای ثبت آن ها از فیش استفاده کند؛ برای مثال، محققی که در مورد الگوی معیشت یک جامعه یا منطقه ی جغرافیایی مطالعه می کند یا الگوی اشتغال را در منطقه ای بررسی می کند یا نحوه ی گذران اوقات فراغت جوانان جامعه ای را مورد مطالعه قرار می دهد، می تواند برای ثبت مشاهدات اتفاقی و از قبل پیش بینی نشده ی خود از فیش استفاده کند. این که گفته شد از قبل پیش بینی نشده منظور این است که در مشاهدات از قبل پیش بینی شده معمولاً محقق از ابزار دیگری به نام کارت مشاهده استفاده می کند که در مباحث بعدی معرفی خواهد شد.

 

2-جدول و فرم: این ابزارها برای استخراج داده های آماری و اطلاعات کمّی و غیرکمّی از آمارنامه ها، کتاب ها، بایگانی ها و سایر منابع مورد استفاده قرار می گیرد. جدول ها و فرم های جمعیتی، نیروی انسانی، دانش آموزی، تولیدی، خدماتی و ... و نیز فرم های اطلاعاتی درباره ی کشورها و سرزمین ها ابزارهایی هستند که محقق از آن ها برای استخراج اطلاعات از منابع استفاده می کند. بعضی  جداول و فرم ها نظیر فرم های سرشماری و آمارگیری در بعضی از داده ها و اطلاعات حالت استاندارد پیدا نمود و به صورت جداول و فرم های رایج عمومی در آمده اند. ولی بعضی از جداول و فرم ها محقق ساخته هستند؛ یعنی محقق این ابزارها را با توجه به هدف از گردآوری اطلاعات و نیز بسته به نوع اطلاعات مورد نیاز، طراحی کرده، مورد استفاده قرار می دهد.

 

3-پرسشنامه ی استخراج اطلاعات. این ابزار هم به پرسشنامه شباهت دارد و هم به فرم؛ ولی نوع خاصی از ابزار حاوی تعداد سئوال در مورد یک مسأله یا موضوع است که پاسخ سئوالات از طریق مطالعه سوابق و پرونده ها و منابع مربوط به مسأله یا موضوع تحقیق به دست می آید و محقق برای تکمیل آن به فرد پاسخگو مراجعه نمی کند. محقق ممکن است چنین پرسشنامه هایی را برای مطالعه وضعیت یک دانش آموز یا مورد قضایی یا حادثه و اتفاق خاص یا مطالعه ی یک کشور یا منطقه طراحی کند؛ مثلاً اگر او بخواهد در مورد علت پیدایش یک کشور مطالعه کند، می تواند پرسشنامه ای را به شرح زیر تنظیم کند و از طریق مطالعه سوابق مربوط بخشی از اطلاعات مورد نیاز این تحقیق را به دست آورد.

 

4-نقشه و کروکی. منظور از نقشه در این جا نقشه های گنگ است. اگر محقق بخواهد اطلاعاتی درباره ی کشور یا سرزمین یا منطقه یا شهری تهیه کند و آن را به نمایش بگذارد، ناگزیر است ابتدا محدوده ی آن را به صورت نقشه یا کروکی مشخص کند و سپس اطلاعات مورد نیاز را از طریق مطالعه نقشه های پایه یا مادر به آن انتقال دهد. بدین صورت، خواهد توانست نقشه یا کروکی جدیدی همراه با اطلاعات و نشانه ها تهیه کند. او هم چنین می تواند با مشاهده محیط واقعی، بعضی از عناصر و نشانه ها، نقشه یا کروکی را مشخص کند و به آن انتقال دهد.

در مطالعات مربوط به سفرنامه ها، جغرافیای تاریخی، موضوعات تاریخی، متون ادبی و ... محقق با اسامی مکان ها و عوارضی رو به رو می شود که صاحب اثر و نویسنده ی آن بیان کرده است؛ بنابراین، محقق برای درک بهتر آن و نیز تطبیق اسامی قبلی یا اسامی جدید، ناگزیر است اقدام به تهیه نقشه های گنگ یا کروکی بنماید و اسامی جدید را روی آن مشخص کند. بدین ترتیب، خواهد توانست نقشه ی جدیدی را از اماکن و عوارض گذشته و نیز تصویر جدیدی از وضعیت حوادث تاریخی تهیه نماید.

 

ب)روش های میدانی:

روش های میدانی به روش هایی اطلاق می شود که محقق برای گردآوری اطلاعات ناگزیر است به محیط بیرون برود و با مراجعه به افراد یا محیط، و نیز برقراری ارتباط مستقیم با واحد تحلیل یعنی افراد، اعم از انسان، مؤسسات، سکونت گاه ها، موردها و غیره، اطلاعات مورد نظر خود را گردآوری کند. در واقع، او باید ابزار سنجش یا ظروف اطلاعاتی خود را به میدان ببرد و با پرسشگری، مصاحبه، مشاهده و تصویربرداری آن ها را تکمیل نماید و سپس برای استخراج، طبقه بندی، و تجزیه و تحلیل به محل کار خود برگردد.

 

روش های متداول و معروف گردآوری اطلاعات میدانی عبارتند از:

1-   پرسشنامه 2- مصاحبه  3- مشاهده  4- آزمون 5 - تصویر برداری 6- ترکیبی.

 

1-روش پرسشنامه:

 یکی از روش های بسیار متداول در گردآوری اطلاعات میدانی روش پرسشنامه ای است که امر گردآوری اطلاعات را در سطح وسیع، امکان پذیر می سازد. در تحقیقات توصیفی و نیز تحقیقاتی که از گستره ی جغرافیایی زیادی برخوردار باشد یا افراد جامعه ی آماری و نمونه ی آن زیاد باشند، معمولاً از روش پرسشنامه ای استفاده می شود. روش پرسشنامه ای محتاج پیش بینی ها و برنامه ریزی ها و تدارک امکانات و نیروی انسانی قابل ملاحظه ای است که محقق باید از وجود آن ها اطمینان خاطر داشته باشد.

محقق باید در تنظیم پرسشنامه نکات زیر را در نظر داشته باشد:

1-از درج سئوالات غیرضروری و خسته کننده پرهیز نماید.

2- اصل اختصار و رسایی بیان و سادگی لغات و واژگان را در نظر داشته باشد و در صورت ضرورت به کار بردن عبارات و واژگان نامأنوس و پیچیده، حتماً آن ها را در پاورقی یا پایان پرسشنامه و در راهنمای آن تعریف کند.

3-مجموعه سئوالات مربوط به یک متغیر یا یک بعد مسأله تحقیق را به ترتیب اولویت در کنار یکدیگر قرار دهد.

4-در شروع پرسشنامه از سئوالات ساده تر و انگیزه ساز استفاده نماید تا پاسخگو را به تکمیل پرسشنامه ترغیب نماید؛ به عبارت دیگر، جهت ترتیب سئوالات از ساده به مشکل باشد. البته بهتر است ترتیب از ساده به مشکل شدن سئوالات را به چند مرحله تقسیم کند؛ یعنی در تنظیم و ترتیب بندی سئوالات از روش موجی استفاده کند. این روش پاسخگو را خسته نمی کند؛ زیرا وقتی او یک موج را که از ساده به مشکل است پشت سر می گذارد، قبل از آن که حوصله اش سر برود یا خسته شود وارد موج دوم سئوالات شده، با پرسش های ساده و برانگیزاننده ای رو به رو می شود.

5-هر پرسشنامه ای نیاز به راهنمایی دارد که هم پرسشگران و هم پاسخگویان با مطالعه ی آن نسبت به تکمیل پرسشنامه توجیه و ارشاد شوند؛ زیرا هرچند پرسشنامه به صورتی ساده و گویا تنظیم و طراحی شده باشد، باز هم ابهاماتی برای کسانی که با آن ارتباط دارند، پیش می آید. محقق می تواند خود را به جای آن ها تصویر کند و نیز پرسشنامه را در مرحله پیش آزمون مورد ارزیابی قرار دهد و نارسایی آن را مشخص کند، آن گاه برای موارد مبهم، راهنمایی تنظیم و ضمیمه پرسشنامه نماید یا به پرسشگران بدهد.

6-در آغاز پرسشنامه که به مشخصات پاسخگو اشاره می کند، آن ها را در تکمیل مشخصات مخیر بگذارد.

7- در آغاز پرسشنامه یا طی برگی جداگانه خطاب به پاسخگو، او را از اهداف و مقاصد تحقیق خود و اهمیت آن و تأثیری که در زندگی افراد جامعه خواهد داشت، مطلع کند و به او اطمینان بدهد که پرسشگری در رابطه با کار تحقیق علمی است و هیچ گونه اثر زیان آور حقوقی، اجتماعی، اقتصادی و مالی برای او نخواهد داشت و در پایان مقدمه از او خواهش نماید تا نسبت به تکمیل پرسشنامه و اعاده ی آن اقدام کند.

از آن جا که پاسخگو برای تکمیل پرسشنامه مقداری وقت صرف می کند، در بعضی از جوامع، محققان با ارسال هدایایی نظیر وجه نقد همراه با پیام دلگرم کننده ای پاسخگو را به تکمیل پرسشنامه و اعاده ی آن تشویق و ترغیب می نمایند، ولی این کار در جامعه ی ما مرسوم نمی باشد. محقق باید همیشه در نظر داشته باشد که پاسخگو معمولاً الزامی برای پاسخگویی به او و پرسشنامه اش ندارد؛ بنابراین، چون محقق به همکاری پاسخگو نیاز دارد، باید جنبه ی احتیاط و تواضع و تمنا را رعایت کند و از کاربرد واژگان و اصطلاحات تحکم آمیز و طلبکارانه در مقدمه پرسشنامه خودداری نماید.

8-محقق باید به پاسخگو اطمینان دهد که اطلاعات مندرج در پرسشنامه، محرمانه باقی خواهد ماند و عملاً هم باید این کار را بکند.

9-سئوالات حساسیت برانگیز یا نباید مطرح شود یا اگر ضرورت ایجاب می نماید، باید به گونه ای غیرمستقیم در پرسشنامه درج گردد. در غیر این صورت، ممکن است مانع از همکاری پاسخگو در تکمیل  اعاده ی پرسشنامه شود. به ویژه اگر در پرسشنامه، نام و نشان پاسخگو آمده باشد، این حساسیت زیادتر خواهد بود؛ برای مثال، سئوالات مربوط به درآمد یا انحرافات اخلاقی و اجتماعی معمولاً ایجاد حساسیت می نمایند.

10-از بیان پرسش هایی که جهت دهنده و هدایت کننده است، باید پرهیز شود.

11- در پرسشنامه های نسبتاً طولانی، محقق نباید سئوالات کلیدی و اصلی را در پایان قرار دهد؛ زیرا اگر پاسخگو خسته شد، این سئوال ها بی جواب خواهد ماند.

12-از آن جا که کاربرد ماشین های محاسب و رایانه در امر استخراج، طبقه بندی و تجزیه و تحلیل داده ها روز به روز گسترش بیشتری پیدا می کند و محقق نیز با استفاده از این ابزارها می تواند بر صرفه جویی، سهولت، سرعت و دقت کار خود بیفزاید، باید پیش بینی لازم را در پرسشنامه به عمل آورد و پرسشنامه را طوری طراحی نماید که امکان کدگذاری مناسب برای پانچ داده ها از طریق رایانه وجود داشته باشد. در این مورد محقق باید به هر یک از صفحات پرسشنامه و به هر یک از سئوالات آن، شماره و کد خاص اختصاص دهد. هم چنین، برای هر یک از گزینه ها نیز در یک حالت یا در دو حالت بلی و خیر کد ویژه در نظر بگیرد. برای این منظور، او باید در سمت چپ یا راست هر یک از صفحات پرسشنامه ستون ویژه ای متناسب با گزینه های هر سئوال ایجاد کند و محل خاصی را به تناسب تعداد گزینه های هر سئوال در مقابل آن پیش بینی نماید تا در مرحله بازبینی و استخراج، کدگذاران بتوانند بر اساس گزینه های منتخب پاسخگویان، آن ها را کدگذاری کنند.

13-محقق باید ظاهر پرسشنامه را نیز جذاب نماید؛ یعنی از حیث صفحه آرایی، چاپ، صحافی و... آن را به گونه ای درآورد که پاسخگو را ترغیب و تشویق کند. هم چنین، باید برای سئوالات باز و نیز تعیین جا و ترتیب گزینه ها، فضایی کافی در پرسشنامه در نظر بگیرد.

14-لازم است در ابتدا یا انتهای پرسشنامه یا در راهنمای مربوط، نام فرد یا مؤسسه ی مسئول تحقیق و نیز آدرس و تلفن وی درج شود و شیوه ارتباط و کسب نظر و نیز اعاده پرسشنامه مشخص باشد.

15-محقق پس از طراحی، تنظیم و آماده نمودن پرسشنامه قبل از تایپ و تکثیر بهتر است آن را به فرد یا افراد دیگری بدهد تا به نقادی آن پرداخته، بدین وسیله به اصلاح و بهبود محتوا و شکل و مشخصات پرسشنامه کمک کند.

16-پس از نقادی بهتر است پرسشنامه نهایی در مرحله مقدماتی به تعداد محدود تکثیر و در چهارچوب یک پیش آزمون و با تعدادی از پاسخگویان به صورت محدود تست شده، اشکالات و نقایص آن برطرف گردد.

17- پس از اصلاح نهایی و اطمینان از روایی پرسشنامه، محقق می تواند نسبت به تکثیر یا چاپ و آماده سازی آن اقدام کند.

 

عوامل اجرای پرسشنامه. یکی از ارکان گردآوری اطلاعات به روش پرسشنامه ای، عوامل اجرایی آن است که مدیریت اجرا (که ممکن است خود محقق باشد یا ستاد و مرکز ویژه ای را برای هدایت این کار در نظر بگیرد) و پرسشگران را شامل می شود.

پرسشگران باید:

1-دارای تحصیلات کافی در حد انجام پرسشگری باشند (حداقل دیپلم)؛

2-از تجربه ی لازم برخوردار باشند؛

3-از هوش، زیرکی و فراست لازم برخوردار باشند؛

4-دارای سرعت عمل کافی برای انجام دادن فعالیت های پرسشگری باشند؛

5-زبان مردمی را که پاسخگو هستند بفهمند یا بتوانند به خوبی تکلم کنند. بهتر است پرسشگر بومی باشد؛

6-قدرت برقراری روابط دوستانه و صمیمی با افراد را داشته باشند؛

7-معتقد به آداب اجتماعی و عامل به آن باشند و آداب و رسوم و فرهنگ پاسخگویان را دانسته، خود را ملزم به رعایت احترام به آن ها بدانند؛

8-با مفاهیم اولیه روش تحقیق علمی آشنایی داشته باشند؛

9-آموزش لازم را درباره طرح تحقیق، اهداف پرسشنامه و روش تکمیل آن دیده باشند.

در جریان پرسش و پاسخ ممکن است حوادثی بروز کند که به سلامت و واقعیت داده ها خدشه وارد نماید؛ از این رو، توجه به آن ها ضروری به نظر می رسد:

الف) تمایل شدید پاسخگو به دادن پاسخ های مشابه یا انتخاب گزینه های مشابه در سئوالات. این امر ممکن است ناشی از بی میلی یا برعکس تعصب و میل شدید به دادن پاسخ های یکنواخت باشد.

ب) هاله افکنی یک رفتار بر سایر رفتارها. این حالت زمانی اتفاق می افتد که خصوصیت غالب یا رفتاری در فرد بر تمام رفتار و ویژگی های او هاله افکند و آن ها را تحت الشعاع قرار دهد و این امر در پاسخ دادن به سئوالات تأثیر بگذارد.

ج) تمایل به استفاده از حد متوسط مقیاس ها. حالتی است که پاسخگو از پرداختن به ابتدا و انتهای طیف و مقیاس پرهیز کند و غالباً درجات حد وسط را انتخاب نماید.

د) بروز اشتباه در ثبت داده ها در پرسشنامه. این اشتباه ممکن است ناشی از عدم درک محتوا و مقصود سئوال، یا تفسیر نادرست آن باشد، یا ممکن است از بی دقتی پرسشگر یا پاسخگو  در علامت گذاری محل مربوط ناشی شود؛ بنابراین، پرسشگر یا پاسخگو باید دقت لازم را به عمل آورد تا این گونه اشتباهات لطمه ای بر صحت اطلاعات و داده ها وارد نکند.

محاسن پرسشنامه. این موارد بدین شرح است:

1-از طریق پرسشنامه اطلاعات وسیع و حجیمی با سرعت زیاد گردآوری می شود.

2-به زمان کمتری برای پاسخگویی و تکمیل نیاز دارد.

3-هزینه های آن نسبتاً پایین است.

4-افراد زیادتری را می تواند مورد پرسش قرار دهد.

5-امکان تبدیل داده ها به کمّیت و سپس تجزیه و تحلیل و سنجش همبستگی گوناگون بین آن ها را فراهم می سازد.

 

معایب پرسشنامه. این موارد عبارتند از:

1-این روش برای مطالعات عمیق و ریشه یابی ها در موارد خاص کارآمد نیست.

2-احتمال بازنگشتن پرسشنامه به ویژه پرسشنامه هایی که با پست ارسال می شود، زیاد است.

3-احتمال عدم درک مفاهیم و محتوای سئوالات پرسشنامه و بروز ابهام برای پاسخگو وجود دارد.

4-به دلیل گسترده بودن عرصه عملیاتی پرسشگری و درگیر بودن افراد زیاد در رده ها و سطوح مختلف امکان بروز خطا و اشتباه وجود دارد که باعث کاهش درجه ی اعتبار و اعتماد این روش می شود.

 

2-روش مصاحبه:

 مصاحبه روشی است که در آن اطلاعات مورد نیاز تحقیق از طریق ارتباط مستقیم بین پرسشگر یا محقق با پاسخگو گردآوری می شود. در واقع، مصاحبه یک مکالمه ی دوطرفه است که با طرح سئوال مصاحبه گر به منظور کسب اطلاعات مربوط به تحقیق آغاز می شود. این امر می تواند به صورت رو در رو یا برقراری ارتباط تلفنی انجام پذیرد.

برقراری ارتباط صمیمانه بین مصاحبه کننده و مصاحبه شونده نقش مهمی در ثمربخشی این روش دارد؛ زیرا مصاحبه برای پی بردن به واقعیت ها، احساسات، گرایش ها، باورها و علائق پاسخگو یا مصاحبه شونده طراحی و برنامه ریزی می شود و تحقق این امر با برقراری ارتباط صمیمانه و جلب اعتماد مصاحبه شونده مقدور است.

مصاحبه گر در جریان مصاحبه باید به نکات زیر توجه داشته باشد:

1-مصاحبه نباید برای تندرستی و مناعت طبع مصاحبه شونده تهدیدی به حساب آید.

2-مصاحبه گر باید مصاحبه شونده را از اهداف مصاحبه و علت انتخاب او برای این کار آگاه کند.

3-مصاحبه شونده باید از روش ثبت و ضبط داده ها مطلع باشد و آن ها را بپذیرد؛ یعنی این که باید با روش های ثبت نظیر نوشتن، علامت زدن، ضبط کردن با دستگاه ضبط صوت، گذاشتن میکروفن، عکس برداری و فیلم برداری موافق باشد.

4-همان طور که گفته شد، مصاحبه گر باید تلاش خود را به کار برد تا اعتماد مصاحبه شونده را جلب نماید و به او اطمینان دهد که موضوعات و اظهارات مصاحبه مکتوم و مخفی باقی خواهند ماند. برای جلب اعتماد مصاحبه شونده باید قبلاً با او تماس گرفت و همزمان با توجیه وی آمادگی لازم را در او ایجاد کرد.

5-مصاحبه گر باید تلاش کند که جو حاکم بر محیط صمیمانه، دوستانه و شوق انگیز باشد؛ مثلاً نباید باعث خستگی مصاحبه شونده شود، بلکه باید سعی کند مکان استقرار او راحت و زمان مصاحبه کوتاه باشد. هم چنین، خود مصاحبه گر نیز باید از آرامش و راحتی برخوردار باشد؛ زیرا در غیر این صورت بروز خستگی او نه تنها مانع تعقیب صحیح جریان مصاحبه می شود، بلکه در خستگی زودرس مصاحبه شونده نیز تأثیر دارد.

6-مصاحبه کننده باید در جریان مصاحبه هوشیاری و زیرکی و در عین حال بی تفاوتی خود را نسبت به مسائل مطرح شده حفظ کند و اگر جریان اظهارات از حالت طبیعی خارج شد (مثلاً انکار یا اغراق در آن بروز کرد)، با اتخاذ تدابیر مناسب آن را به جریان طبیعی بازگرداند.

7-مصاحبه کننده باید از دادن پاسخ مستقیم و صریح که مبین عقیده اش در خصوص موضوع مورد سئوال مصاحبه شونده باشد، پرهیز کند. در غیر این صورت، اگر مصاحبه شونده بتواند حالت بی طرفی مصاحبه کننده را تغییر دهد یا عقیده و نظر او را درباره ی مسأله یا موضوعی بفهمد، می تواند جریان پاسخ سئوال را طوری جهت بدهد که مصاحبه کننده از آن راضی باشد.

8-مصاحبه کننده باید توجه داشته باشد که اگر پاسخگو در مورد موضوعی قادر به تداوم جریان پرسش و پاسخ نیست، بر ادامه ی آن اصرار نورزد و به محض احساس چنین حالتی فوراً مسیر را به سوی موضوع و مطالب جدید هدایت نماید.

9- مصاحبه کننده باید تا حد ممکن با مصاحبه شونده همزبان، هم فرهنگ و هم جنس باشد تا بتوانند با همدیگر تفاهم نمایند. در غیر این صورت، مصاحبه دچار اشکال خواهد شد و البته در موارد اجتناب ناپذیر مصاحبه گر می تواند از مترجم استفاده نماید یا امر مصاحبه را به مترجم آموزش دیده واگذار نماید؛ ولی باید توجه داشته باشد که نتایج چنین مصاحبه ای اعتبار گفت و شنود مستقیم بین مصاحبه کننده و مصاحبه شونده را ندارد. چه بسا که مترجم مصاحبه گر نتواند به درک ماهیت، واقعیت و مفاهیم موضوع تحقیق کمکی نماید. از این گذشته، وجود شخص ثالث در محیط مصاحبه تأثیر منفی در نتایج واقعی و درست آن می گذارد.

10-در مواقعی که مصاحبه گر احساس می کند جریان مصاحبه از مسیر طبیعی خود خارج شده است باید با ظرافت و هوشیاری لازم و با طرح سئوالات مناسب جریان مصاحبه را به مسیر طبیعی بازگرداند؛ ولی نباید جواب سئوالی را به مصاحبه شونده القا کند.

11-مصاحبه کننده باید سعی کند حتی المقدور سئوالات مصاحبه را به خاطر بسپارد و به ترتیب منطقی نسبت به طرح آن اقدام کند.

12-مصاحبه کننده باید عین مطالب مصاحبه شونده را روی کارت مصاحبه منتقل کند و از دخالت دادن نظریات شخصی خود در آن و نیز جدل با مصاحبه شونده پرهیز نماید.

13-مصاحبه کننده باید محیط مصاحبه را خلوت کند تا در آن وسایل منحرف کننده ی تمرکز حواس و نیز سر و صداهای مزاحم و هم چنین افراد دیگر وجود نداشته باشد.

14-حالت مصاحبه گر و نحوه ی طرح سئوالات باید به گونه ای باشد که اولاً حالت بازجویی به خود نگیرد و موجبات کدورت خاطر و واکنش منفی مصاحبه شونده را فراهم نکند؛ ثانیاً با تغییر حالت بدن و اندام ها و اشارات و کنایات موجبات بیان اظهارات اغراق آمیز یا کتمان حقایق از طرف مصاحبه شونده را فراهم نکند.

15-مصاحبه گر پس از اتمام کار مصاحبه باید پاسخ های ثبت شده را بلافاصله مورد بازبینی و بازنگری قرار دهد و اگر مشاهده کرد که نقایصی در پاسخ ها وجود دارد یا پاسخی داده نشده مجدداً از مصاحبه شونده بخواهد تا با ارائه پاسخ، کار مصاحبه را به پایان برساند.

 

محاسن روش مصاحبه. این موارد عبارتند از:

1-روش مصاحبه برای مطالعات دقیق، ژرفانگر و موردی روش مناسبی است؛ زیرا تعداد افراد مورد مطالعه محدودند؛ بنابراین، وسعت جامعه کم، ولی عمق مطالعه بسیار زیاد است و محقق به خوبی می تواند اعماق و زوایای موضوع مورد مطالعه را بکاود. مطالعه در مورد کودکان و افراد ناسازگار، یا یک ناهنجاری اقتصادی و اجتماعی و محیطی، یا بیماران روانی را می تواند با روش مصاحبه به خوبی به انجام رساند.

2-روش مصاحبه برای مطالعه ی افراد جامعه ای که سواد لازم را ندارند، بسیار مفید است؛ زیرا نمی توانند پرسشنامه را مطالعه و تکمیل کنند.

3-مصاحبه باعث می شود که مصاحبه شونده یا پاسخگو به خوبی نسبت به اهداف و اغراض و مقاصد پرسش ها و نیز تحقیق آگاه شود. بنابراین، امکان درک، کشف و دریافت پاسخ های مناسب که به محقق برای دستیابی به حقیقت و واقعیت و کشف مجهول کمک نماید، فراهم می شود.

4-محیط مناسب و فضای صمیمانه ای بین مصاحبه گر و مصاحبه شونده فراهم می شود که باعث می گردد پاسخگو یا مصاحبه شونده همکاری لازم را با محقق داشته باشد و او را در رسیدن به اهداف تحقیق کمک کند.

5-اگر مصاحبه، بخصوص نوع آزاد آن با هدایت هوشیارانه مصاحبه گر همراه باشد باعث می شود که پاسخگو یا مصاحبه شونده اندیشه اش را با آزادی و علاقه زیادتری بیان کند.

 

معایب روش مصاحبه. این موارد عبارتند از:

1-این روش وقتگیر و پرخرج است و زمان زیادی را طلب نموده، جامعه ی محدودی را مورد شناسایی و مطالعه قرار می دهد.

2-اطلاعات به دست آمده از طریق روش مصاحبه را نمی توان همانند روش پرسشنامه به جامعه بزرگ تری تعمیم داد؛ زیرا این اطلاعات بر پایه ی تعداد محدود و موردی جمع آوری می شود و تنها می توان نتایج را به افراد مشابه تعمیم داد.

3-قابلیت تعبیر و تفسیر اطلاعات به ویژه در مصاحبه ی آزاد پایین است و محقق باید دقت، حوصله و وقت زیادتری را صرف این کار کند. حتی قبل از شروع مصاحبه، محقق باید روش تحلیل و تفسیر اطلاعات را پیش بینی و طرح ریزی نماید.

4-به مصاحبه گران مجرب و کارآزموده نیاز است؛ زیرا مصاحبه امری است فنی و تخصصی و از عهده هرکس بر نمی آید.

5-تماس های شخصی که بین مصاحبه کننده و مصاحبه شونده برقرار می شود، باعث توسعه روابط عاطفی می گردد؛ بنابراین، ممکن است اطلاعات با اظهار نظرهای شخصی آمیخته شود و مصاحبه شونده پاسخ هایی را بدهد که به نظر مصاحبه گر خوشایند باشد ولو واقعیت نداشته باشد؛ یا مصاحبه گر قبل از این که به دنبال کشف واقعیت باشد، مواردی را تعقیب و جستجو کند که حدس های او را تقویت نماید.

6-چون مصاحبه روشی انعطاف پذیر است، احتمال دارد باعث شود که مصاحبه گر فکر کند هرطور که دلش می خواهد می تواند سئوال کند یا مصاحبه شونده تصور کند که هرچه دلش می خواهد می تواند بگوید. طبعاً، این تصورات در صحت اطلاعاتی که گردآوری می شود، اخلال ایجاد می کند.

 

 

3-روش مشاهده:

 مشاهده یکی از روش های مؤثر و کارآمد در تحقیقات موردی است. اطلاعاتی را که محقق از طریق روش مشاهده می تواند کسب کند، کمتر می توان از طریق روش های دیگر به دست آورد؛ زیرا مشاهده به محقق اجازه می دهد که مستقیماً پدیده ی مورد مطالعه را ببیند و واقعیت را به صورت مستقیم یا بی واسطه درک کند. گفته اند «شنیدن کی بود مانند دیدن». این یک واقعیت است که شنیدن ویژگی ها و ابعاد پدیده ی مورد مطالعه و کسب اطلاعات از راه گوش نمی تواند ارزش دیدن پدیده را داشته باشد؛ از این رو، محققان برای مشاهده اعتبار خاصی قائلند و غالباً در مورد تحقیقات مشاهده پذیر آن را مورد تأکید قرار می دهند. روش مشاهده نه تنها خود به طور مستقل می تواند یک منبع قوی و شیوه ای مناسب برای گردآوری اطلاعات به ویژه در تحقیقات آزمایشگاهی باشد، بلکه به عنوان یک روش تکمیلی در کنار سایر روش های گردآوری اطلاعات نیز مورد استفاده قرار می گیرد.

از روش مشاهده در اکثر رشته های علوم انسانی و دیگر تحقیقات مشاهده پذیر استفاده می شود. در رشته های جغرافیا، جامعه شناسی، اقتصاد، تاریخ، باستان شناسی، تعلیم و تربیت، روانشناسی، مردم شناسی، مدیریت و امثال آن نیز از روش مشاهده استفاده می شود. در بعضی از آن ها نظیر جغرافیا روش مشاهده یک روش معمول و متداول در پژوهش های علمی است، هرچند در تحقیقات جغرافیایی از سایر روش های گردآوری اطلاعات نیز استفاده می شود. مطالعه فضا و عناصر و تحولات فضایی و خصیصه های زندگی و اجتماعات و سکونتگاه های بشری و تحولات آن و نیز روابط و کنش های متقابل بین عناصر و عوامل فضایی مواردی هستند که در کانون توجه تحقیقات جغرافیایی قرار دارند؛ از این رو، محقق جغرافیا ناگزیر از کاربرد روش مشاهده برای درک و کشف واقعیت و حقیقت هریک از موارد و پدیده های اشاره شده است.

 

محاسن روش مشاهده. این موارد عبارتند از:

1-با توجه به حضور محقق یا مشاهده گر در محیط و برقراری ارتباط مستقیم شنوایی و بینایی، اطلاعات واقعی و دقیقی به دست محقق می رسد و از این حیث بهترین روش در بین سایر روش های گردآوری اطلاعات است.

2-حجم اطلاعات وسیع تری از محیط و فرد یا افراد مورد مشاهده به دست محقق می رسد. به ویژه اگر بتواند از وسایل تصویربرداری استفاده کند این اطلاعات کامل تر می شود.

3-این روش برای شناخت افرادی که قادر به بیان وضعیت خود از طرق دیگر نیستند، نظیر کودکان، بیماران روانی و غیره روش مناسبی است.

4-این روش می تواند به عنوان روش کنترل برای سایر روش های گردآوری اطلاعات مورد استقاده قرار گیرد.

5-کار جمع آوری واقعی تر اطلاعات و فهم مستقیم رفتارها و رویدادها با این روش بیشتر امکان پذیر است؛ زیرا افراد ممکن است در اظهارات خود واقعیتی را کتمان کنند، ولی اگر مشاهده به طور عادی و طبیعی صورت پذیرد، واقعیتی کتمان نخواهد شد و مشاهده گر عین حرکات و رفتارها و رویدادها را مشاهده خواهد کرد.

6-مشکلات زبانی و فرهنگی همانند سایر روش ها تأثیر کمتری در اجرای روش دارد، مثلاً بعضی اطلاعات را که از طریق زبان نمی توان گرفت از طریق مشاهده می توان دریافت نمود.

7-در مشاهده، به ویژه اگر غیرعلنی باشد، مقاومت و جدل و ممانعت احتمالی بر سر راه گردآوری اطلاعات وجود ندارد.

 

معایب روش مشاهده. این موارد عبارتند از:

1-روش مشاهده در جامعه ای محدود و در مطالعات موردی کاربرد دارد و برای مطالعات وسیع و جامعه ای بزرگ مناسب نیست؛ زیرا تدارک مشاهده گران ورزیده و متعدد مقدور نیست و با تعداد محدود مشاهده گر نیز مشاهده جامعه ی بزرگ عملی نیست.

2-در مشاهده های غیرعلنی و پنهانی امکان ثبت فوری مشاهدات مقدور نیست و امکان دارد بر اثر ضعف حافظه ی مشاهده گر بخشی از اطلاعات از ذهن او محو گردد؛ زیرا حافظه و ذهن گزینشی عمل می کند.

3-وجود محقق و مشاهده گر در محیط مشاهده باعث می گردد که شرایط عادی و طبیعی آن تغییر نماید و حالت غیرعادی و غیرطبیعی به خود بگیرد. در چنین شرایطی اطلاعات دریافتی از روش مشاهده فاقد اعتبار لازم است.

4-مشاهده برای تحقیقات تداومی که زمان طولانی را طلب می کند، روشی مقرون به صرفه نیست.

5-محدودیت قلمرو دید مشاهده گر مانع از این می شود که تمام صحنه و میدان را مشاهده کند و این محدودیت علاوه بر قلمرو جغرافیایی میدان مشاهده، شامل مواردی که در زوایای بی روح یا به اصطلاح در نقاط کور قرار می گیرند، می شود.

 

4-روش های صوتی و تصویری:

این روش ها معمولاً کمتر به عنوان روش های مستقل گردآوری اطلاعات مورد استفاده قرار می گیرد؛ ولی به عنوان روش های مکمل از آن ها استفاده می شود و از اعتبار بسیار بالایی نیز برخوردارند؛ یعنی این که اطلاعات تهیه شده با استفاده از این روش حاکی از واقعیت است؛ مثلاً صدای مصاحبه شونده یا تصویر فرد یا محیط مشاهده شده را در بر می گیرند. هم چنین، اطلاعات حاصل از این روش ها برای بازبینی و کنترل اطلاعات قبلی یا تهیه شده از طریق سایر روش ها مورد استفاده قرار می گیرند.

کاربرد این روش ها به صورت روش های مستقل نیز مرسوم است؛ اما مانند سایر روش ها وسیع نیست و به عنوان روش تکمیلی در کنار این گونه روش ها کاربرد دارد؛ مثلاً ضبط صوت در کنار روش مصاحبه ای یا دوربین عکس برداری و فیلم برداری در کنار روش مشاهده یا مصاحبه یا پرسشنامه به کار گرفته می شود.

ابزار مورد استفاده در این روش ها عبارتند از: دستگاه ضبط صوت، دوربین عکاسی، دستگاه های فیلم برداری ویدئویی یا تلویزیونی یا سینمایی، دستگاه های عکسبرداری هوایی، ماهواره ها و دستگاه های سنجش از دور. این ابزارها در تحقیقات و پژوهش های رشته های مختلف کاربرد دارند؛ ولی دستگاه های تصویربرداری به ویژه عکس های هوایی و ماهواره ها در مطالعات جغرافیایی و چگونگی پخش پدیده ها در سرزمین استفاده ی زیادتری دارند؛ مثلاً پخش و آرایش یک پدیده فضایی نظیر شبکه ی راه ها و سکونتگاههای شهری و روستایی و نیز چادر عشایر و پراکندگی و تراکم جمعیت یا طرح های کاربری زمین و امثال آن را از طریق روش های تصویری بهتر و باصرفه تر و سریع تر می توان مطالعه نمود. چنین استفاده هایی به معنی کاربرد مستقل آن ها برای گردآوری اطلاعات مربوط به سطح زمین اعم از پدیده های طبیعی یا انسانی است که بیشترین کاربرد را در مطالعات جغرافیایی، علوم محیطی، برنامه ریزی های فضایی و مکانی و سازماندهی فضای زیست انسان دارد.

5-روش های ترکیبی:

 منظور از این عنوان، بیان شیوه ی خاصی نیست، بلکه هدف بیان این مطلب است که هرکدام از روش های چندگانه ی یاد شده ممکن است به تنهایی برای انجام دادن یک تحقیق علمی مناسب نباشند و لازم آید که محقق از چند روش استفاده نماید و به اصطلاح یکک روش ترکیبی را در پیش گیرد. اغلب تحقیقات علمی اتخاذ روش های ترکیبی را طلب می نمایند. در واقع، محقق برای دستیابی به واقعیت و حقیقت مسأله ناچار است از روش های کتابخانه ای، پرسشنامه ای، مشاهده و تصویربرداری استفاده کند تا با تحلیل آن ها بتواند واقعیت را کشف کند؛ بنابراین، اگر محققی همه ی روش های را به کار گرفت کار نادرستی انجام نداده، بلکه بر غنای مطلب افزوده است. ولی چون محقق قادر نیست از همه ی روش ها استفاده کند، مجبور می شود یک روش را به عنوان روش اصلی و محوری برای گردآوری اطلاعات مورد نیاز انتخاب کند و از روش های دیگر در صورت لزوم به صورت روش های تکمیلی کمک بگیرد.